Trong lịch sử phong kiến Việt Nam, có một vị vua từng được tôn lên ngôi ngay trên đất Ai Lao (tức Lào bây giờ nha). Đó là Lê Trang Tông, người mở màn cho thời kỳ Lê Trung Hưng đầy kịch tính. Cuộc đời ông không chỉ gắn với hành trình comeback khôi phục vương triều sau khi nhà Lê sơ mất ngôi, mà còn được dân gian nhắc đến qua giai thoại siêu nổi tiếng về Chúa Chổm
Vị vua lên ngôi trên đất người - drama từ thế kỷ 16
Lê Trang Tông, tên thật là Lê Duy Ninh, sinh khoảng năm 1515, được chính sử ghi là con của vua Lê Chiêu Tông. Năm 1527, Mạc Đăng Dung phế bỏ nhà Lê, tự lập ra nhà Mạc (ai cũng biết câu chuyện này rồi). Trong biến cố lớn ấy, Lê Duy Ninh được đưa sang Ai Lao lánh nạn từ khi còn bé tí xíu.
Sau khi nhà Lê sơ mất quyền, một số cựu thần vẫn không chịu bỏ cuộc. Người giữ vai trò main character trong nỗ lực này chính là Nguyễn Kim - một cựu thần kiên quyết không hàng phục nhà Mạc.
Sau khi tập hợp lực lượng chống Mạc, Nguyễn Kim cho người đi tìm kiếm hậu duệ hoàng tộc nhà Lê đang lánh nạn. Cuối cùng, ông tìm được Lê Duy Ninh ở Ai Lao và quyết định tôn người này lên ngôi, tạo cơ sở chính thống cho cuộc vận động "phù Lê diệt Mạc" (nghe như slogan luôn).
Đầu năm Quý Tỵ 1533, Nguyễn Kim cùng các cựu thần nhà Lê tôn Lê Duy Ninh làm vua ngay trên đất Ai Lao, lấy niên hiệu Nguyên Hòa, sử gọi là Lê Trang Tông. Nguyễn Kim được phong Thượng phụ Thái sư Hưng quốc công, giữ vai trò big boss trong công cuộc khôi phục triều đại.
Lê Trang Tông cũng biết cách networking, thiết lập quan hệ với vua Ai Lao Xạ Đẩu để nhận support về binh khí, lương thực, tạo hậu phương vững chắc cho lực lượng chống nhà Mạc.
Việc một vị vua Đại Việt đăng quang trên đất nước láng giềng nghe có vẻ unusual, nhưng ý nghĩa thực sự không chỉ nằm ở địa điểm lên ngôi. Khi nhà Mạc đã control kinh thành và phần lớn miền Bắc, sự xuất hiện của một vị vua thuộc dòng dõi nhà Lê giúp các cựu thần có danh nghĩa để quy tụ lực lượng, tiếp tục cuộc chiến giành lại quyền lực.
Những năm sau đó, team Lê Trung Hưng từng bước mở rộng địa bàn. Năm 1540, Nguyễn Kim đưa quân từ Ai Lao về đánh Nghệ An. Cuối năm 1543, quân Lê chiếm được Tây Đô ở Thanh Hóa, tạo dựng căn cứ quan trọng để đối đầu với nhà Mạc.
Từ đây, cục diện Nam - Bắc triều dần hình thành: nhà Mạc kiểm soát khu vực phía Bắc, trong khi lực lượng Lê Trung Hưng gây dựng thế lực tại Thanh Hóa, Nghệ An và các vùng phía Nam.
Trong giai đoạn đầu, phần lớn công việc quân sự và chính trị do Nguyễn Kim đảm nhiệm. Sau khi ông qua đời năm 1545, quyền lực chuyển sang con rể là Trịnh Kiểm. Lê Trang Tông vẫn giữ ngôi hoàng đế, nhưng vai trò của các thế lực công thần ngày càng lớn, đặt nền móng cho mô hình vua Lê - chúa Trịnh về sau (ai học sử cũng biết pattern này).
Lê Trang Tông qua đời năm 1548, khi khoảng 34 tuổi. Sau khi ông mất, con trai là Lê Duy Huyên nối ngôi, tức vua Lê Trung Tông. Dù thời gian trị vì không dài, Lê Trang Tông được ghi nhận là người mở đầu thời kỳ Lê Trung Hưng, khi triều Lê từng bước khôi phục thế lực sau khi bị nhà Mạc thay thế.
Từ vị vua lưu lạc đến giai thoại "nợ như Chúa Chổm"
Bên cạnh những ghi chép chính sử, cuộc đời Lê Trang Tông còn gắn với câu chuyện dân gian siêu hay về Chúa Chổm. Giai thoại kể rằng khi còn trẻ, ông sống nghèo khó, phải làm thuê, kiếm củi để kiếm sống (basically là broke hoàn toàn).
Mỗi khi vào thành, chàng trai thường ghé các quán cơm, quán rượu và nhiều lần ăn chịu vì không có tiền trả (relatable quá ). Điều kỳ lạ là những hàng quán có ông ghé qua lại bất ngờ đông khách tấp nập. Chủ quán cho rằng đó là điềm may nên sẵn lòng cho ông ăn trước, ghi nợ và chờ ngày chàng trai đổi đời.
Câu chuyện về người thanh niên nợ tiền ăn khắp nơi nhưng sau này trở thành vua được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Từ đó, dân gian gắn tên Chúa Chổm với câu nói "nợ như Chúa Chổm", dùng để chỉ người mắc nhiều khoản nợ (câu này ai cũng nghe qua rồi đúng không nào).
Một version khác kể rằng mẹ Chổm từng tìm cách tiếp cận Lê Chiêu Tông khi nhà vua bị Mạc Đăng Dung giam giữ. Sau đó, bà sinh con trai và đặt tên Chổm. Chàng trai lớn lên trong cảnh nghèo túng, thường xuyên ăn chịu tại các hàng quán.
Khi Nguyễn Kim tìm người thuộc dòng dõi nhà Lê để khôi phục vương triều, ông được cho là đã gặp Chổm và nhận ra thân thế hoàng gia của người này nhờ chiếc ngọc tỷ do mẹ cất giữ (plot twist như phim vậy luôn).
Theo giai thoại, sau khi Chổm được tôn làm vua và triều đình trở lại Thăng Long, những chủ hàng từng cho ông ăn chịu kéo đến đòi nợ. Người thật, kẻ giả cùng xuất hiện, khiến số người nhận là chủ nợ ngày càng đông (scam from the old days ). Cuối cùng, quân lính phải ra lệnh "Cấm chỉ", không cho tiếp tục đòi nợ. Dân gian từ đó liên hệ câu chuyện với địa danh Cấm Chỉ ở Hà Nội.
Tuy nhiên, những chi tiết này thuộc về giai thoại dân gian, không nên xem là sự kiện đã được chính sử xác nhận nha. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia từng giới thiệu hệ thống câu chuyện xoay quanh Chúa Chổm và Lê Trang Tông, đặt vấn đề ngay trong tên bài viết: "Vua Trang Tông là Chúa Chổm?".
Những tình tiết như người mẹ bán rượu, cuộc gặp Lê Chiêu Tông, chiếc ngọc tỷ, các quán ăn bất ngờ đông khách hay chuyện chủ nợ kéo đến đòi tiền đều chưa được sử sách chính thống xác nhận (nhưng nghe vẫn hay phết).
Thân thế Lê Trang Tông vẫn là ẩn số
Không chỉ giai thoại Chúa Chổm, thân thế của Lê Trang Tông cũng từng là topic gây tranh cãi. Đại Việt sử ký toàn thư ghi ông là con của vua Lê Chiêu Tông, mẹ là Phạm thị.
Tuy nhiên, trong một bản tâu lên nhà Minh, phía nhà Mạc cáo buộc Nguyễn Kim đã dựng một người khác lên ngôi rồi tuyên bố người đó là con của Lê Chiêu Tông (drama không hồi kết). Một số tài liệu hiện đại cũng đặt câu hỏi về thân thế vị vua này, trong đó có vấn đề chênh lệch tuổi tác giữa Lê Chiêu Tông và Lê Trang Tông.
Dù vậy, xét theo ghi chép của chính sử Việt Nam, Lê Trang Tông vẫn được xác định là con của Lê Chiêu Tông và là vị vua đầu tiên của nhà Lê Trung Hưng. Sự kiện ông được Nguyễn Kim cùng các cựu thần tôn lên ngôi tại Ai Lao năm 1533 đánh dấu bước khởi đầu cho nỗ lực khôi phục triều Lê, mở ra một giai đoạn lịch sử kéo dài hơn hai thế kỷ.
Từ một người phải lưu lạc nơi đất khách, Lê Trang Tông trở thành vị hoàng đế gắn với một bước ngoặt lớn của lịch sử Việt Nam. Còn câu chuyện Chúa Chổm, dù chưa được chính sử xác nhận đầy đủ, vẫn tồn tại trong ký ức dân gian như một lớp màu sắc đặc biệt bao quanh cuộc đời vị vua này
Nguồn: techz.vn