Câu chuyện này để lại bài học đắt giá cho nhân loại, đặc biệt khi COVID-19 vẫn chưa thực sự "toang" hẳn đâu nhé!
Gần 3 năm kể từ khi COVID-19 bắt đầu làm loạn, tỷ lệ tử vong khi nhiễm SARS-CoV-2 đã giảm xuống mức thấp nhất từ trước đến giờ. Có vẻ như virus đang đi đúng "lộ trình" tiến hóa của nó: lây lan dễ hơn nhưng bù lại cũng "nhẹ tay" hơn rồi.
"Nhiều người nghĩ rằng thiên nhiên sẽ tự giải quyết đại dịch này cho chúng ta thôi", nhà sinh vật học tiến hóa Aris Katzourakis từ Đại học Oxford chia sẻ. Giống như những đại dịch trước kia, virus sẽ tự nhiên biến mất hoặc giảm độc lực, rồi trở thành bệnh theo mùa như cúm vậy.
Nhưng mà... không phải lúc nào cũng "ez" như vậy đâu! Quá trình tiến hóa của virus luôn có những bất ngờ mà ta không thể ngờ tới. Và câu chuyện kinh điển nhất phải kể đến Myxoma - chủng virus đã trở thành ác mộng của lũ thỏ ở Úc vào thập niên 1950.
Điểm twist ở đây là: chính con người đã cố tình lây nhiễm virus này cho thỏ đấy! Với độc lực gây tử vong lên tới 99,8%, họ dùng nó để kiểm soát đàn thỏ đang "chiếm đóng" cả lục địa Úc.
100 triệu con thỏ đã bị Myxoma "unalive" chỉ trong 6 tháng - không phải đùa đâu!
Theo Andrew Read, nhà sinh vật học tiến hóa tại Đại học Bang Pennsylvania, Myxoma đã giết chết hàng trăm triệu con thỏ, biến nó thành chủng virus sát thủ động vật có xương sống nhất mà khoa học từng biết. "Đó chắc chắn là cuộc tàn sát động vật có xương sống lớn nhất gây ra bởi dịch bệnh", tiến sĩ Read khẳng định.
Và cuộc truy diệt này vẫn chưa kết thúc luôn đấy! Dù đã 72 năm trôi qua, virus Myxoma vẫn đang "active" trong quần thể thỏ ở Úc. Pattern quen thuộc được quan sát thấy: trong vài năm đầu, virus giảm độc lực và tỷ lệ tử vong từ 99,8% xuống còn khoảng 50% vào cuối thập niên 1950.
Nhưng plot twist đây rồi! Trong nghiên cứu của mình, tiến sĩ Read và team đã phát hiện Myxoma đã "quay xe" và tăng độc lực trở lại vào những năm 1990. Và nghiên cứu mới nhất công bố tháng 6 vừa rồi còn cho thấy virus này đang tiến hóa để lây lan nhanh hơn nữa trong quần thể thỏ.
"Nó vẫn đang tung ra những mánh khóe mới đấy", tiến sĩ Read nói. Sợ vãi!
Cuộc truy diệt thỏ lớn nhất lịch sử nhân loại
Câu chuyện bắt đầu từ năm 1895, khi một nông dân Úc tên Thomas Austin nhập 24 con thỏ từ Anh về, thả vào trang trại để... săn cho vui.
Nhưng ông Austin đã không ngờ rằng những con thỏ Châu Âu khi đến Úc chẳng có thiên địch nào cả. Cũng chẳng có mầm bệnh nào để "nerf" chúng.
Kết quả? Chỉ từ 24 con thỏ giống Oryctolagus cuniculus ban đầu, chúng đã nhân lên hàng triệu con, ăn sạch thảm thực vật, tấn công trang trại nuôi cừu và đe dọa cả động vật hoang dã bản địa khác. Truly một disaster!
Thomas Austin - người được cho là đã "mở hộp Pandora" khi nhập thỏ Oryctolagus cuniculus vào Úc và gây ra nạn dịch thỏ.
Đầu những năm 1900, các nhà nghiên cứu Brazil đã đưa ra giải pháp cho Úc. Họ phát hiện virus Myxoma ở một loài thỏ Nam Mỹ. Virus này lây qua muỗi và bọ chét, ít gây hại cho động vật nói chung.
Nhưng khi cho thỏ Châu Âu nhiễm Myxoma trong lab, virus thể hiện siêu độc tính đáng sợ! Thỏ sau khi nhiễm sẽ mọc các nốt sần trên da chứa đầy virus.
Khi virus tấn công nội tạng, chúng có thể giết thỏ chỉ trong vài ngày. Căn bệnh khủng khiếp này có tên gọi là myxomatosis, hay bệnh đậu mùa thỏ. Giờ nó có thể trở thành "vũ khí sinh học" để giúp Úc xóa sổ quần thể thỏ xâm lấn.
Thế là các nhà khoa học Brazil vận chuyển mẫu virus Myxoma đầu tiên đến Úc, nơi các nhà khoa học Úc dành nhiều năm test nó trong lab.
Mục đích là đảm bảo virus này chỉ "chơi" với thỏ thôi, không ảnh hưởng các loài khác. Một số nhà khoa học Úc thậm chí còn tự tiêm virus vào mình để chứng minh nó không hại người! Talk about dedication!
Năm 1950, tất cả test an toàn đều OK. Nhà chức trách cuối cùng cũng bật đèn xanh cho "vũ khí sinh học" này.
Virus Myxoma dưới ống kính hiển vi điện tử - nhìn chill nhưng nguy hiểm lắm nha!
Các nhà khoa học phun nó vào hang thỏ ở Wardang, một hòn đảo phía nam Úc để xem "drama" gì sẽ diễn ra. Kết quả đúng như dự đoán: thỏ chết như ngả rạ. Chẳng bao lâu, dịch đậu mùa thỏ lan ra hàng trăm dặm, những đàn thỏ xa xôi cũng không thoát.
Tiến sĩ Frank Fenner, một nhà virus học người Úc theo dõi chiến dịch từ đầu ước tính virus Myxoma đã giết ít nhất 100 triệu con thỏ chỉ trong 6 tháng. Thỏ sau khi nhiễm sẽ chết trong chưa đầy 2 tuần, tỷ lệ tử vong 99,8%. Nghĩa là cứ 500 con nhiễm thì chỉ 1 con sống sót. Brutal!
Nhưng virus đã đi vào lối mòn tiến hóa
Tưởng Myxoma sẽ là "The End" cho loài thỏ ở Úc, nhưng không, tiến hóa lại đứng về phía chúng. Sau vài năm, những con thỏ sống sót ít ỏi lại sinh sôi trở lại.
Chúng truyền gen kháng bệnh cho thế hệ sau. Chọn lọc tự nhiên liên tục tìm ra những con thỏ có thể chống Myxoma lâu hơn và sống sót cao hơn.
Độc lực của virus vì thế cũng giảm. Giữa những năm 1950, tiến sĩ Fenner phát hiện Myxoma đã giảm tỷ lệ gây tử vong xuống còn 60%. Và khi khó giết thỏ hơn, nó chuyển sang chiến lược tăng cường độ lây nhiễm. Smart move!
Những con thỏ quây quanh vũng nước đã pha virus Myxoma ở đảo Wardang.
Sự phát triển này phù hợp với niềm tin phổ biến lúc đó, khi nhiều nhà sinh vật học tin rằng virus và ký sinh trùng sẽ tiến hóa để gây bệnh nhẹ hơn. Điều này được đúc kết thành quy luật giảm độc lực.
"Những ký sinh trùng lâu đời, trong quá trình tiến hóa sẽ dần tạo ra ít tác động có hại lên vật chủ hơn những ký sinh trùng mới xuất hiện", nhà động vật học Gordon Ball viết năm 1943.
Theo lý thuyết, ký sinh trùng mới có thể nhanh chóng giết vật chủ vì chưa thích nghi. Điều này bất lợi cho chính chúng, vì nếu vật chủ chết quá nhanh, ký sinh trùng chưa có đủ thời gian sinh sôi và lây sang vật chủ mới. Cuối cùng chúng cũng phải chết theo.
Vì vậy, giữ vật chủ sống đủ lâu cũng nằm trong chiến lược tiến hóa của mầm bệnh. Quy luật này giải thích tại sao Myxoma sống lâu ở Brazil lại gần như vô hại, trong khi lúc mới đến Úc, chúng giết thỏ một cách điên cuồng.
Rõ ràng ở Nam Mỹ, Myxoma đã có nhiều thời gian tiến hóa và làm quen với vật chủ hơn.
Tuy nhiên, mọi thứ không phải lúc nào cũng đi theo script! Các nhà sinh học tiến hóa đã đặt câu hỏi về tính logic của quy luật giảm độc lực trong những thập kỷ gần đây. Tiến hóa đến chỗ gây bệnh nhẹ hơn có thể là chiến lược tốt cho một số mầm bệnh, nhưng không phải chiến lược duy nhất.
Một bãi thả virus Myxoma lây nhiễm thỏ ở Úc.
"Có những áp lực có thể đẩy độc lực của mầm bệnh quay sang hướng khác", tiến sĩ Katzourakis nói. Năm 2008, tiến sĩ Read và team quyết định "mở lại hồ sơ" về virus Myxoma tại lab ở Đại học Pennsylvania.
"Tôi biết virus này đã từng được xem như ví dụ trong sách giáo khoa", ông nói. Nghĩa là: sự suy giảm độc lực của Myxoma đã được thừa nhận hiển nhiên và không ai nghi ngờ nữa.
Những nghiên cứu của tiến sĩ Fenner thập niên 50 đã đóng đinh cuối cùng vào quan tài cho định luật giảm độc lực. "Nhưng giờ tôi bắt đầu nghĩ, 'Chà, chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo?'", tiến sĩ Read nói.
Lật chiếc nắp quan tài
Fenner kết thúc công trình cuối cùng về Myxoma vào thập niên 1960. Và ông có lý do chính đáng: đây là lúc ông chuyển hướng nghiên cứu sang bệnh đậu mùa trên người.
Tiến sĩ Fenner sau đó được bổ nhiệm làm cố vấn, rồi Chủ tịch Ủy ban của WHO. Chính ông là người dẫn dắt thế giới xóa sổ bệnh đậu mùa năm 1980. Respect!
Nhưng trở lại với đậu mùa thỏ, với việc tiến sĩ Fenner chuyển hướng, những virus Myxoma tất nhiên bị bỏ lại. Vì vậy, trong nghiên cứu mới, tiến sĩ Read và team muốn lật lại bộ sưu tập bệnh phẩm thập niên 1960 của tiến sĩ Fenner.
Nguồn: soha.vn