Nhim995753
New member
Tưởng tượng cảnh này nè: Bố bắt đi thi, đỗ luôn Hoàng giáp (tức là thủ khoa ấy), nhưng mà… chẳng thèm làm quan Đó là câu chuyện của Bùi Huy Bích - vị Hoàng giáp "chất chơi" nhất thời xưa!
Xuất thân "con nhà nòi" nhưng không màng công danh
Bùi Huy Bích (1744 - 1818), tự Hy Chương, hiệu Tồn Am và Tồn Ông, quê làng Thịnh Liệt - hay còn gọi là làng Sét (Hà Nội). Ông là cháu đời thứ 7 của Tiến sĩ Bùi Xương Trạch, thuộc dòng dõi thi thư nổi tiếng.
Theo "Bùi Thị gia phả" do chính tay Bùi Huy Bích ghi chép (giờ đang lưu ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm), nguồn gốc của họ Bùi làng Thịnh Liệt là từ làng Cát Xuyên, Thanh Hóa. Gia đình ông vốn làm nghề thuốc, sau di cư lên Bắc và định cư tại Thịnh Liệt.
Plot twist ở đây là: Cụ viễn tổ của dòng họ này từng một mình đánh đuổi cả đàn trâu rừng để cứu con gái của tướng Hoàng Công Thục thời Trần Nhờ công này mà cưới được "công chúa" (cháu ngoại vua Trần luôn nha!).
Còn có cả chuyện phong thủy kiểu phim Hoa ngữ nữa: Có cao nhân Trung Hoa cho chọn giữa hai vùng phúc địa - một vùng sinh ra vua, một vùng sinh ra nhiều người tài giỏi. Tổ tiên nhà Bùi chọn vùng thứ hai, và thế là dòng họ này toàn người ăn học giỏi, làm quan to
Thuở nhỏ "chậm chạp" nhưng thực ra là thiên tài
Bé Bùi Huy Bích hồi nhỏ trông có vẻ "khờ khạo", hay ốm đau, nhưng thực chất thông minh vô đối. Có lần đi đám ma, thấy ông đề chủ cần nước pha mực nhưng chén nước đầy mà nghiên thì nông.
Cậu bé Bích không xốc ráo đổ (sẽ tóe nước mất trang nghiêm), cũng không chạy đi lấy thìa (nghi lễ bị dở dang), mà dùng… thoi vàng Hồ chọc thủng, múc từng tí một đổ vào nghiên Ông đề chủ khen ngợi tới tấp, mời ngồi cùng mâm luôn!
Lên 5 tuổi thì mẹ mất, cha đưa 3 anh em lên Hải Dương. 17 tuổi được gửi về quê học với thầy Nguyễn Bá Trữ. Năm 1762, lúc 19 tuổi đã đỗ Hương cống rồi. Năm sau thi Hội trượt, được thầy gửi đến học thêm với Bảng nhãn Lê Quý Đôn (tên tuổi đình đám thời đó!).
Đỗ Hoàng giáp nhưng "không vibe" với quan trường
Thời điểm đó chúa Trịnh nắm quyền, vua Lê chỉ là "bình phong". Cảnh này làm Bùi Huy Bích chán nản lắm, bỏ dở luôn con đường khoa cử
Nhưng vì chiều lòng bố, năm 1769 (25 tuổi) ông vẫn đi thi và đỗ luôn Đình nguyên Hoàng giáp (top đầu ấy!). Văn bia thi đó do chính Lê Quý Đôn soạn, ghi rõ "lấy bọn Bùi Huy Bích đỗ xuất thân có thứ bậc khác nhau".
Sau khi đỗ, ông được bổ làm Hàn lâm viện Hiệu lý, rồi thăng Thị chế (1771), rồi Thiêm sai Tri hộ phiên... Năm 1777 làm Đốc đồng Nghệ An, có công dẹp loạn giặc Mường Thai. Năm 1780 thăng Hiệp trấn Nghệ An.
Đến 1781, lúc mới 38 tuổi, chúa Trịnh Sâm triệu về làm Nhập thị Bồi tụng (chức thứ hai sau Bồi tụng - gần như Phó Thủ tướng), nhưng ông lấy cớ ốm yếu xin… nghỉ luôn
Ba lần "xin phép từ chối"
Chuyện là Trịnh Sâm bỏ con trưởng Trịnh Tông để lập con nhỏ Trịnh Cán (con của phi tần được sủng). Bùi Huy Bích can gián nhưng không được nghe. Việc này dẫn đến loạn lạc sau khi Trịnh Sâm mất.
Khi Trịnh Tông lật đổ Trịnh Cán, lên ngôi và mời Bùi Huy Bích làm Hành Tham tụng (Thủ tướng), hy vọng ông cứu vãn tình thế. Nhưng vì nhiều chuyện + bị ngờ vực, ông lại từ quan về dưỡng bệnh tại phường Bích Câu.
Từ đó, ông khước từ ba lần được mời ra làm quan:
Năm 1786 quân Tây Sơn ra Bắc, Nguyễn Huệ mời - ông từ chối.
Sau khi đánh tan quân Thanh và lên ngôi, hoàng đế Quang Trung mời các danh thần (trong đó có Bùi Huy Bích) - ông lại từ chối.
Đời vua Gia Long nhà Nguyễn vẫn trọng đãi nhưng ông giữ thái độ không hợp tác, xin sống an nhàn ở quê đến khi qua đời ngày 25/5/1818, thọ 75 tuổi.
Không chỉ là quan, còn là "ông hoàng biên tập" thời xưa
Ngoài sự nghiệp làm quan, Bùi Huy Bích còn là tác giả có tầm ảnh hưởng khủng. Theo PGS.TS Nguyễn Hữu Sơn - Viện phó Viện Văn học, chỉ với hai công trình "Hoàng Việt thi tuyển" và "Hoàng Việt văn tuyển", có thể coi ông là đại biểu chuyên tâm sưu tập, biên soạn văn thi tập cuối cùng thời trung đại.
Ông còn sáng tác cả văn xuôi và thơ ca. Về văn xuôi có "Lữ trung tạp thuyết" (Bàn giải tản mạn trong cảnh lữ khách), gồm 2 quyển viết khi lánh nạn ở Sơn Tây. Tiếc là đến giờ vẫn chưa được phiên dịch đầy đủ
Về thơ, ông có: Bích Câu thi tập, Nghệ An thi tập, Thoái hiên thi tập, sau tập hợp trong "Tồn Am thi cảo" gồm 670 bài (có thuyết 681 bài), có lời tựa của Phạm Nguyễn Du và Lê Quý Đôn.
Vì hay đi du lịch, chịu khó quan sát ghi chép, Bùi Huy Bích có cả một dòng thơ du ký, viết về các địa danh từ Bắc vào Nam: chùa Phổ Linh, Bích Câu, Đại La, Hồ Tây, Tô Lịch (Thăng Long), Khánh Tân (Sơn Tây), chùa Cổ Mễ - Võ Giàng (Bắc Ninh), Yên Ninh – Lạng Giang (Bắc Giang), sông Lam (Nghệ An), Lục Niên (Hà Tĩnh), Thạch Xá – Lệ Thủy (Quảng Bình), Nam Giao (Huế)...
Ông viết trong một bài thơ: "Du khách gặp may vui thưởng thức/ Bạn thơ chẳng có, biết cùng ai" - vibe của người yêu du lịch một mình đúng không nào!
PGS.TS Nguyễn Hữu Sơn nhận định: "Bùi Huy Bích không thuộc kiểu người quan liêu, sáo rỗng, cao cao tại thượng. Ông luôn cảm nhận những giới hạn, thấy đáng hổ thẹn vì bất lực trước thực tại đất nước".
Ông thương tiếc Chu Văn An, ngậm ngùi với Thân Nhân Trung, tự cảm thẹn với nhà ẩn sĩ Nguyễn Thiếp, và hân hoan khi tiễn thầy Lê Quý Đôn đi trấn thủ Thuận Hóa.
Legacy đỉnh của chóp
Làng Giáp Nhị - Thịnh Liệt là một trong số ít làng có cả văn chỉ lẫn thọ chỉ. Thọ chỉ giống văn chỉ, là gò đất lộ thiên có văn bia do Tham tụng Bùi Huy Bích đề xướng để tôn vinh nho giáo, các danh nhân khoa bảng và người thọ bách niên.
Nhà thờ họ Bùi được vua Lê Hiển Tông phong bức hoành phi "Sơn Nam vọng tộc" - tức là dòng họ nhiều danh vọng của trấn Sơn Nam. Xứng đáng là "gia đình danh giá" thời xưa!
Nguồn: soha.vn
Xuất thân "con nhà nòi" nhưng không màng công danh
Bùi Huy Bích (1744 - 1818), tự Hy Chương, hiệu Tồn Am và Tồn Ông, quê làng Thịnh Liệt - hay còn gọi là làng Sét (Hà Nội). Ông là cháu đời thứ 7 của Tiến sĩ Bùi Xương Trạch, thuộc dòng dõi thi thư nổi tiếng.
Theo "Bùi Thị gia phả" do chính tay Bùi Huy Bích ghi chép (giờ đang lưu ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm), nguồn gốc của họ Bùi làng Thịnh Liệt là từ làng Cát Xuyên, Thanh Hóa. Gia đình ông vốn làm nghề thuốc, sau di cư lên Bắc và định cư tại Thịnh Liệt.
Plot twist ở đây là: Cụ viễn tổ của dòng họ này từng một mình đánh đuổi cả đàn trâu rừng để cứu con gái của tướng Hoàng Công Thục thời Trần Nhờ công này mà cưới được "công chúa" (cháu ngoại vua Trần luôn nha!).
Còn có cả chuyện phong thủy kiểu phim Hoa ngữ nữa: Có cao nhân Trung Hoa cho chọn giữa hai vùng phúc địa - một vùng sinh ra vua, một vùng sinh ra nhiều người tài giỏi. Tổ tiên nhà Bùi chọn vùng thứ hai, và thế là dòng họ này toàn người ăn học giỏi, làm quan to
Thuở nhỏ "chậm chạp" nhưng thực ra là thiên tài
Bé Bùi Huy Bích hồi nhỏ trông có vẻ "khờ khạo", hay ốm đau, nhưng thực chất thông minh vô đối. Có lần đi đám ma, thấy ông đề chủ cần nước pha mực nhưng chén nước đầy mà nghiên thì nông.
Cậu bé Bích không xốc ráo đổ (sẽ tóe nước mất trang nghiêm), cũng không chạy đi lấy thìa (nghi lễ bị dở dang), mà dùng… thoi vàng Hồ chọc thủng, múc từng tí một đổ vào nghiên Ông đề chủ khen ngợi tới tấp, mời ngồi cùng mâm luôn!
Lên 5 tuổi thì mẹ mất, cha đưa 3 anh em lên Hải Dương. 17 tuổi được gửi về quê học với thầy Nguyễn Bá Trữ. Năm 1762, lúc 19 tuổi đã đỗ Hương cống rồi. Năm sau thi Hội trượt, được thầy gửi đến học thêm với Bảng nhãn Lê Quý Đôn (tên tuổi đình đám thời đó!).
Đỗ Hoàng giáp nhưng "không vibe" với quan trường
Thời điểm đó chúa Trịnh nắm quyền, vua Lê chỉ là "bình phong". Cảnh này làm Bùi Huy Bích chán nản lắm, bỏ dở luôn con đường khoa cử
Nhưng vì chiều lòng bố, năm 1769 (25 tuổi) ông vẫn đi thi và đỗ luôn Đình nguyên Hoàng giáp (top đầu ấy!). Văn bia thi đó do chính Lê Quý Đôn soạn, ghi rõ "lấy bọn Bùi Huy Bích đỗ xuất thân có thứ bậc khác nhau".
Sau khi đỗ, ông được bổ làm Hàn lâm viện Hiệu lý, rồi thăng Thị chế (1771), rồi Thiêm sai Tri hộ phiên... Năm 1777 làm Đốc đồng Nghệ An, có công dẹp loạn giặc Mường Thai. Năm 1780 thăng Hiệp trấn Nghệ An.
Đến 1781, lúc mới 38 tuổi, chúa Trịnh Sâm triệu về làm Nhập thị Bồi tụng (chức thứ hai sau Bồi tụng - gần như Phó Thủ tướng), nhưng ông lấy cớ ốm yếu xin… nghỉ luôn
Ba lần "xin phép từ chối"
Chuyện là Trịnh Sâm bỏ con trưởng Trịnh Tông để lập con nhỏ Trịnh Cán (con của phi tần được sủng). Bùi Huy Bích can gián nhưng không được nghe. Việc này dẫn đến loạn lạc sau khi Trịnh Sâm mất.
Khi Trịnh Tông lật đổ Trịnh Cán, lên ngôi và mời Bùi Huy Bích làm Hành Tham tụng (Thủ tướng), hy vọng ông cứu vãn tình thế. Nhưng vì nhiều chuyện + bị ngờ vực, ông lại từ quan về dưỡng bệnh tại phường Bích Câu.
Từ đó, ông khước từ ba lần được mời ra làm quan:
Năm 1786 quân Tây Sơn ra Bắc, Nguyễn Huệ mời - ông từ chối. Sau khi đánh tan quân Thanh và lên ngôi, hoàng đế Quang Trung mời các danh thần (trong đó có Bùi Huy Bích) - ông lại từ chối. Đời vua Gia Long nhà Nguyễn vẫn trọng đãi nhưng ông giữ thái độ không hợp tác, xin sống an nhàn ở quê đến khi qua đời ngày 25/5/1818, thọ 75 tuổi.
Không chỉ là quan, còn là "ông hoàng biên tập" thời xưa
Ngoài sự nghiệp làm quan, Bùi Huy Bích còn là tác giả có tầm ảnh hưởng khủng. Theo PGS.TS Nguyễn Hữu Sơn - Viện phó Viện Văn học, chỉ với hai công trình "Hoàng Việt thi tuyển" và "Hoàng Việt văn tuyển", có thể coi ông là đại biểu chuyên tâm sưu tập, biên soạn văn thi tập cuối cùng thời trung đại.
Ông còn sáng tác cả văn xuôi và thơ ca. Về văn xuôi có "Lữ trung tạp thuyết" (Bàn giải tản mạn trong cảnh lữ khách), gồm 2 quyển viết khi lánh nạn ở Sơn Tây. Tiếc là đến giờ vẫn chưa được phiên dịch đầy đủ
Về thơ, ông có: Bích Câu thi tập, Nghệ An thi tập, Thoái hiên thi tập, sau tập hợp trong "Tồn Am thi cảo" gồm 670 bài (có thuyết 681 bài), có lời tựa của Phạm Nguyễn Du và Lê Quý Đôn.
Vì hay đi du lịch, chịu khó quan sát ghi chép, Bùi Huy Bích có cả một dòng thơ du ký, viết về các địa danh từ Bắc vào Nam: chùa Phổ Linh, Bích Câu, Đại La, Hồ Tây, Tô Lịch (Thăng Long), Khánh Tân (Sơn Tây), chùa Cổ Mễ - Võ Giàng (Bắc Ninh), Yên Ninh – Lạng Giang (Bắc Giang), sông Lam (Nghệ An), Lục Niên (Hà Tĩnh), Thạch Xá – Lệ Thủy (Quảng Bình), Nam Giao (Huế)...
Ông viết trong một bài thơ: "Du khách gặp may vui thưởng thức/ Bạn thơ chẳng có, biết cùng ai" - vibe của người yêu du lịch một mình đúng không nào!
PGS.TS Nguyễn Hữu Sơn nhận định: "Bùi Huy Bích không thuộc kiểu người quan liêu, sáo rỗng, cao cao tại thượng. Ông luôn cảm nhận những giới hạn, thấy đáng hổ thẹn vì bất lực trước thực tại đất nước".
Ông thương tiếc Chu Văn An, ngậm ngùi với Thân Nhân Trung, tự cảm thẹn với nhà ẩn sĩ Nguyễn Thiếp, và hân hoan khi tiễn thầy Lê Quý Đôn đi trấn thủ Thuận Hóa.
Legacy đỉnh của chóp
Làng Giáp Nhị - Thịnh Liệt là một trong số ít làng có cả văn chỉ lẫn thọ chỉ. Thọ chỉ giống văn chỉ, là gò đất lộ thiên có văn bia do Tham tụng Bùi Huy Bích đề xướng để tôn vinh nho giáo, các danh nhân khoa bảng và người thọ bách niên.
Nhà thờ họ Bùi được vua Lê Hiển Tông phong bức hoành phi "Sơn Nam vọng tộc" - tức là dòng họ nhiều danh vọng của trấn Sơn Nam. Xứng đáng là "gia đình danh giá" thời xưa!
Nguồn: soha.vn