Trận lở đá - băng bất ngờ ở biên giới Trung Quốc - Nepal vừa qua đã thêm một lần nữa bật chuông cảnh báo đỏ rồi đây: những sông băng đang ấm dần lên đang biến thành "bom hẹn giờ" thiên tai siêu nguy hiểm luôn Vậy liệu công nghệ quan trắc hiện đại có đủ xịn để phát hiện và cảnh báo sớm trước khi thảm họa từ vùng núi cao đổ ập xuống không?
Hiểm họa thường trực không ai ngờ
Theo chuyên gia Zhang Dongqi từ Viện Biến đổi Toàn cầu và Khí tượng Cực thuộc Viện Khoa học Khí tượng Trung Quốc, thiên tai liên quan đến sông băng không phải chuyện mới toanh đâu nha. Nhưng mà trước kia khí hậu còn ổn định nên tần suất xảy ra thấp hơn, ít người để ý.
Còn giờ thì sao? Sự bùng nổ các thảm họa băng hà chính là "quả đắng" trực tiếp từ việc trái đất nóng lên, kết hợp với việc con người hoạt động ngày càng rộng hơn và công nghệ vệ tinh viễn thám phát triển giúp ghi nhận được nhiều vụ việc hơn ở những nơi xa xôi hẻo lánh.
Nhìn vào vùng núi cao châu Á với trung tâm là cao nguyên Thanh Tạng, nhà nghiên cứu Ma Lijuan thuộc Trung tâm Khí hậu Quốc gia Trung Quốc đưa ra những con số gây shock. Trong 60 năm qua, qua 3 lần kiểm kê sông băng toàn diện của Trung Quốc, diện tích sông băng trên cao nguyên Thanh Tạng đã sụt giảm nghiêm trọng từ 51.000 km2 xuống 44.000 km2 và hiện chỉ còn 39.000 km2 thôi
Không chỉ vậy, số lượng và diện tích các hồ băng tại đây đã tăng hơn 20% chỉ trong giai đoạn từ năm 1990 đến 2020. Từ sau năm 2015, các sự cố băng hà đột ngột bắt đầu liên tục xảy ra trên diện rộng, cho thấy sự mất ổn định đang đe dọa toàn bộ hệ sinh thái vùng núi cao.
"Hiệu ứng domino" và sự đứt gãy từ bên trong
Cơ chế nào khiến những khối băng hàng triệu năm tuổi bất ngờ đổ sập vậy trời? Các phân tích chuyên sâu cho thấy nhiệt độ tăng đi kèm lượng mưa biến động cực đoan đã tác động trực tiếp lên ba yếu tố nền tảng tạo nên sông băng: nhiệt độ, lượng mưa và địa hình. Từ thập niên 1960, tốc độ tăng nhiệt tại cao nguyên Thanh Tạng cao hơn hẳn so với mức trung bình toàn cầu luôn.
Nhiệt độ tăng cao làm băng tan nhiều hơn, đẩy nhanh tốc độ dịch chuyển của sông băng và làm suy yếu nghiêm trọng kết cấu bên trong. Nước băng tan chảy dồn về các chỗ trũng thấp, khiến các hồ băng phình to với tốc độ chóng mặt. Khi gặp phải đợt mưa lớn cực đoan hoặc địa hình yếu, nguy cơ lũ quét do vỡ hồ băng (GLOF) tăng lên gấp nhiều lần
Đội ngũ chuyên gia nhận định, các vụ sạt lở sông băng gần đây (như vụ việc ngày 26/8 tại khu vực đèo Himalaya) thực chất là kết quả của một chuỗi phản ứng dây chuyền phức tạp tích tụ qua nhiều năm. Ban đầu, nhiệt độ tăng làm băng ấm lên, xuất hiện nhiều khe nứt và sạt lở. Khi gặp chấn động địa chất nhẹ hoặc đợt nắng nóng/mưa lớn kéo dài, toàn bộ khối đá và băng rạn nứt sẽ sụp đổ, kéo theo lượng đất đá khổng lồ lao xuống phía dưới.
Tại sao lại khó dự báo đến vậy?
Trước câu hỏi liệu khoa học hiện đại có thể dự báo chính xác một vụ sập băng hay không, câu trả lời từ giới chuyên gia là: Chúng ta có thể đánh giá được mức độ nguy hiểm của sông băng, nhưng việc xác định chính xác thời điểm xảy ra vẫn là bài toán siêu khó
Trở ngại lớn nhất nằm ở chính vị trí địa lý. Hầu hết các sông băng nguy hiểm đều nằm ở những vùng núi cao cực kỳ xa xôi, hẻo lánh và có điều kiện khí hậu khắc nghiệt. Việc lắp đặt và duy trì các thiết bị quan trắc tại chỗ gặp vô vàn khó khăn, dẫn đến tình trạng thiếu dữ liệu thực tế.
Thời gian cảnh báo giữa các loại thiên tai sông băng cũng khác nhau rất nhiều. Nếu hệ thống giám sát vệ tinh hoạt động tốt, các nhà khoa học có thể phát hiện mực nước tăng bất thường và cảnh báo vỡ hồ băng trước vài ngày.
Nhưng với sập băng, lở tuyết đột ngột thì hoàn toàn khác. Quá trình biến dạng và sụp đổ diễn ra cực nhanh. Thời gian cảnh báo sớm cho người dân ở hạ lưu chỉ tính bằng... vài phút thôi!
Để đưa ra dự báo chuẩn, các nhà khoa học phải thu thập và xử lý đồng thời dữ liệu đa chiều: từ biến động địa chất (động đất, nứt gãy), dữ liệu khí tượng (nhiệt độ tăng đột biến, mưa kéo dài) cho đến các chỉ số về độ biến dạng bên trong lòng khối băng.
Xây dựng mạng lưới quan trắc 3D xịn sò
Điểm yếu lớn nhất của hệ thống cảnh báo sớm thiên tai sông băng hiện nay là phụ thuộc quá nhiều vào dữ liệu ảnh vệ tinh viễn thám từ xa, trong khi lại thiếu trầm trọng dữ liệu đo đạc dưới mặt đất. Nhận ra điều này, các nhà nghiên cứu đang thúc đẩy việc chuyển sang mô hình hệ thống quan trắc ba chiều tích hợp "Không - Vũ - Đất" (Air-Space-Ground) cực kỳ hiện đại ️
Hệ thống này sẽ kết hợp giữa vệ tinh viễn thám quét diện rộng, thiết bị bay không người lái (UAV) và các trạm quan trắc tự động cùng camera AI chuyên dụng ngay tại hiện trường.
Nguồn: kenh14.vn
Hiểm họa thường trực không ai ngờ
Theo chuyên gia Zhang Dongqi từ Viện Biến đổi Toàn cầu và Khí tượng Cực thuộc Viện Khoa học Khí tượng Trung Quốc, thiên tai liên quan đến sông băng không phải chuyện mới toanh đâu nha. Nhưng mà trước kia khí hậu còn ổn định nên tần suất xảy ra thấp hơn, ít người để ý.
Còn giờ thì sao? Sự bùng nổ các thảm họa băng hà chính là "quả đắng" trực tiếp từ việc trái đất nóng lên, kết hợp với việc con người hoạt động ngày càng rộng hơn và công nghệ vệ tinh viễn thám phát triển giúp ghi nhận được nhiều vụ việc hơn ở những nơi xa xôi hẻo lánh.
Nhìn vào vùng núi cao châu Á với trung tâm là cao nguyên Thanh Tạng, nhà nghiên cứu Ma Lijuan thuộc Trung tâm Khí hậu Quốc gia Trung Quốc đưa ra những con số gây shock. Trong 60 năm qua, qua 3 lần kiểm kê sông băng toàn diện của Trung Quốc, diện tích sông băng trên cao nguyên Thanh Tạng đã sụt giảm nghiêm trọng từ 51.000 km2 xuống 44.000 km2 và hiện chỉ còn 39.000 km2 thôi
Không chỉ vậy, số lượng và diện tích các hồ băng tại đây đã tăng hơn 20% chỉ trong giai đoạn từ năm 1990 đến 2020. Từ sau năm 2015, các sự cố băng hà đột ngột bắt đầu liên tục xảy ra trên diện rộng, cho thấy sự mất ổn định đang đe dọa toàn bộ hệ sinh thái vùng núi cao.
"Hiệu ứng domino" và sự đứt gãy từ bên trong
Cơ chế nào khiến những khối băng hàng triệu năm tuổi bất ngờ đổ sập vậy trời? Các phân tích chuyên sâu cho thấy nhiệt độ tăng đi kèm lượng mưa biến động cực đoan đã tác động trực tiếp lên ba yếu tố nền tảng tạo nên sông băng: nhiệt độ, lượng mưa và địa hình. Từ thập niên 1960, tốc độ tăng nhiệt tại cao nguyên Thanh Tạng cao hơn hẳn so với mức trung bình toàn cầu luôn.
Nhiệt độ tăng cao làm băng tan nhiều hơn, đẩy nhanh tốc độ dịch chuyển của sông băng và làm suy yếu nghiêm trọng kết cấu bên trong. Nước băng tan chảy dồn về các chỗ trũng thấp, khiến các hồ băng phình to với tốc độ chóng mặt. Khi gặp phải đợt mưa lớn cực đoan hoặc địa hình yếu, nguy cơ lũ quét do vỡ hồ băng (GLOF) tăng lên gấp nhiều lần
Đội ngũ chuyên gia nhận định, các vụ sạt lở sông băng gần đây (như vụ việc ngày 26/8 tại khu vực đèo Himalaya) thực chất là kết quả của một chuỗi phản ứng dây chuyền phức tạp tích tụ qua nhiều năm. Ban đầu, nhiệt độ tăng làm băng ấm lên, xuất hiện nhiều khe nứt và sạt lở. Khi gặp chấn động địa chất nhẹ hoặc đợt nắng nóng/mưa lớn kéo dài, toàn bộ khối đá và băng rạn nứt sẽ sụp đổ, kéo theo lượng đất đá khổng lồ lao xuống phía dưới.
Tại sao lại khó dự báo đến vậy?
Trước câu hỏi liệu khoa học hiện đại có thể dự báo chính xác một vụ sập băng hay không, câu trả lời từ giới chuyên gia là: Chúng ta có thể đánh giá được mức độ nguy hiểm của sông băng, nhưng việc xác định chính xác thời điểm xảy ra vẫn là bài toán siêu khó
Trở ngại lớn nhất nằm ở chính vị trí địa lý. Hầu hết các sông băng nguy hiểm đều nằm ở những vùng núi cao cực kỳ xa xôi, hẻo lánh và có điều kiện khí hậu khắc nghiệt. Việc lắp đặt và duy trì các thiết bị quan trắc tại chỗ gặp vô vàn khó khăn, dẫn đến tình trạng thiếu dữ liệu thực tế.
Thời gian cảnh báo giữa các loại thiên tai sông băng cũng khác nhau rất nhiều. Nếu hệ thống giám sát vệ tinh hoạt động tốt, các nhà khoa học có thể phát hiện mực nước tăng bất thường và cảnh báo vỡ hồ băng trước vài ngày.
Nhưng với sập băng, lở tuyết đột ngột thì hoàn toàn khác. Quá trình biến dạng và sụp đổ diễn ra cực nhanh. Thời gian cảnh báo sớm cho người dân ở hạ lưu chỉ tính bằng... vài phút thôi!
Để đưa ra dự báo chuẩn, các nhà khoa học phải thu thập và xử lý đồng thời dữ liệu đa chiều: từ biến động địa chất (động đất, nứt gãy), dữ liệu khí tượng (nhiệt độ tăng đột biến, mưa kéo dài) cho đến các chỉ số về độ biến dạng bên trong lòng khối băng.
Xây dựng mạng lưới quan trắc 3D xịn sò
Điểm yếu lớn nhất của hệ thống cảnh báo sớm thiên tai sông băng hiện nay là phụ thuộc quá nhiều vào dữ liệu ảnh vệ tinh viễn thám từ xa, trong khi lại thiếu trầm trọng dữ liệu đo đạc dưới mặt đất. Nhận ra điều này, các nhà nghiên cứu đang thúc đẩy việc chuyển sang mô hình hệ thống quan trắc ba chiều tích hợp "Không - Vũ - Đất" (Air-Space-Ground) cực kỳ hiện đại ️
Hệ thống này sẽ kết hợp giữa vệ tinh viễn thám quét diện rộng, thiết bị bay không người lái (UAV) và các trạm quan trắc tự động cùng camera AI chuyên dụng ngay tại hiện trường.
Nguồn: kenh14.vn