Hơn 1.000 phụ huynh tại TP.HCM vừa tham dự sự kiện Learning Lens 02 của Vinschool cùng chị Jocelyn Brewer – chuyên gia tâm lý học không gian mạng đến từ Australia, người sáng lập Digital Nutrition™. Hai buổi hội thảo về màn hình, thuật toán và AI đã mở ra một góc nhìn mới mẻ: khi con lớn dần, nhiệm vụ của ba mẹ không còn là "canh" thiết bị nữa, mà là dạy con tự quản lý sự chú ý, hành vi và cách dùng công nghệ của chính mình
Nội dung "giáo dục" = trẻ học được gì thật không?
Thử tưởng tượng cảnh này nha: bé nhà bạn xem video tiếng Anh cute xỉu, giọng bản xứ chuẩn không cần chỉnh, gắn nhãn "giáo dục" ngay ngắn. Xem xong, bé nhắc lại được vài từ mới. Nhưng liệu thế là đã "học" thật chưa?
Tại hội thảo "Raising Screen-Smart Little Ones – Màn hình và sự phát triển của trẻ mầm non", chị Jocelyn Brewer chỉ ra rằng việc nhớ và nhại lại vài từ chỉ là... bắt chước tức thời thôi. Chưa chắc con đã hiểu nghĩa, biết xài trong giao tiếp hay vận dụng vào tình huống mới đâu nhé!
Theo chị Brewer, với lũ trẻ nhỏ, ba mẹ cần focus vào việc xây thói quen dùng công nghệ healthy, thay vì chỉ đếm từng phút con nhìn màn hình
Với các bé, ngôn ngữ phát triển mạnh nhờ tương tác hai chiều: người lớn phản hồi biểu cảm, câu hỏi của con; con được thử dùng ngôn ngữ trong tình huống thực tế. Cho nên, giá trị của một video không chỉ nằm ở nội dung trên màn hình, mà còn ở trải nghiệm giữa con và ba mẹ trong lúc xem và sau khi xem nữa!
Điều đáng quan tâm không phải là con "cày" màn hình bao lâu, mà là màn hình đang support điều gì và "ăn mất" thời gian của điều gì. Video "giáo dục" dù hay đến mấy cũng vô nghĩa nếu nó lấy mất giờ ngủ, vận động, chơi đùa, tán gẫu hay khám phá thế giới thực của con
Khi con lớn dần, mục tiêu của ba mẹ cần shift từ quản thiết bị sang giúp con tự quản lý sự chú ý, hành vi và lựa chọn công nghệ.
Khả năng ngồi yên trước màn hình cũng không = tập trung chủ động đâu nha. Một bên là sự chú ý bị "níu" bởi hình ảnh, âm thanh kích thích liên tục; bên kia đòi hỏi con tự hướng sự chú ý, kiên trì và tham gia vào quá trình học thật sự.
Ở tuổi mầm non, các bé chưa thể tự manage công nghệ được. Vai trò quan trọng nhất của ba mẹ là thiết kế môi trường, đi cùng con và... làm gương. Con học cách xài thiết bị qua những gì quan sát từ ba mẹ mỗi ngày đó!
Tại sao con khó tự tắt máy?
Đến tuổi tiểu học, con bắt đầu tiếp xúc nhiều với các nền tảng được design để giữ chân: video tự động phát, phần thưởng liên tục trong game, bảng tin được cá nhân hóa và AI trả lời gần như instant.
Lúc này, câu hỏi không còn đơn giản là "Con dùng thiết bị bao lâu?" nữa, mà phải đi xa hơn: Điều gì đang tác động đến sự chú ý và lựa chọn của con?
Trong môi trường số, việc đồng hành cùng con không chỉ dừng ở kiểm soát thời lượng, mà cần hướng tới việc hình thành năng lực tự điều chỉnh và dùng công nghệ có chủ đích.
Chị Brewer giải thích rằng khả năng tự điều chỉnh của trẻ 6–12 tuổi vẫn đang trong quá trình phát triển. "Chân ga" hướng con tới niềm vui và phần thưởng instant có thể hoạt động cực mạnh, trong khi "phanh" – khả năng dừng lại, cân nhắc hậu quả và kiểm soát hành vi – thì chưa hoàn thiện.
Vì vậy, con khó tắt thiết bị không có nghĩa là lười, thiếu kỷ luật hay "nghiện màn hình" đâu. Con đang phải tự kiểm soát mình trong một môi trường được thiết kế rất tinh vi để liên tục đưa ra lý do cho việc... tiếp tục!
Thay vì chỉ yêu cầu con "tự tắt máy", ba mẹ có thể thống nhất thời điểm kết thúc trước khi con bắt đầu, báo trước khi sắp hết giờ, tạo điểm dừng bên ngoài thiết bị và chuẩn bị hoạt động tiếp theo đủ hấp dẫn.
Khi con lớn hơn, cuộc trao đổi cũng cần chuyển dần từ "Con được dùng bao nhiêu phút?" sang những câu hỏi sâu hơn: Vì sao con muốn dùng? Con cần hoàn thành trách nhiệm gì trước? Công nghệ này có rủi ro nào? Con đã đủ sẵn sàng để tự sử dụng chưa? Gia đình cần thống nhất nguyên tắc gì?
Mục tiêu cuối cùng không phải là ba mẹ quản thiết bị pro hơn, mà là con dần học được cách tự quản chính mình!
Con người suy nghĩ trước, AI support sau
Khi AI có thể tìm info, tạo content và đưa ra câu trả lời chỉ trong vài giây, con cần đạt được năng lực cao hơn: biết tự suy nghĩ trước khi nhờ công nghệ.
"Human first, AI second" – con người suy nghĩ trước, AI hỗ trợ sau – là nguyên tắc chị Jocelyn Brewer đề xuất.
Trước khi hỏi AI, con cần có cơ hội tự đặt câu hỏi, hình thành ý tưởng, thử giải quyết vấn đề và diễn đạt suy nghĩ của mình. AI có thể giúp con tìm kiếm, mở rộng và check ý tưởng, nhưng không nên thay thế quá trình tư duy ban đầu nha!
Một dấu hiệu ba mẹ và thầy cô có thể quan sát là: con có giải thích được câu trả lời do AI cung cấp bằng ngôn ngữ của chính mình không? Nếu không, có thể con đã có đáp án nhưng bỏ qua phần quan trọng nhất của quá trình học rồi đó.
Vì vậy, hành trình từ mầm non đến tuổi lớn không đơn thuần là giảm dần số phút trước màn hình. Đó là hành trình tăng dần năng lực tự quản lý: từ việc ba mẹ thiết kế môi trường, đến cùng con nhận diện tác động của công nghệ, rồi từng bước trao cho con quyền lựa chọn và trách nhiệm với lựa chọn đó
Những nguyên tắc này cũng nhất quán với cách Vinschool tiếp cận AI Literacy trong chương trình giáo dục. Mục tiêu chính là rèn cho học sinh khả năng hiểu cơ chế hoạt động của AI, đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, nhận diện giới hạn và quyết định khi nào nên hoặc không nên dùng công nghệ. Con cần làm chủ công cụ mà không trao lại cho công cụ quyền suy nghĩ và lựa chọn thay mình!
4 câu hỏi ba mẹ có thể bắt đầu từ hôm nay
Learning Lens được Vinschool xây dựng như một nền tảng học tập dành cho phụ huynh, giúp những vấn đề quen thuộc trong quá trình nuôi con được nhìn lại bằng căn cứ khoa học. Chương trình không tìm kiếm bộ quy tắc chung cho mọi gia đình, mà giúp ba mẹ hiểu cơ chế đằng sau hành vi của con, xem lại những giả định quen thuộc và đưa ra lựa chọn phù hợp với từng giai đoạn phát triển.
1. Công nghệ đang hỗ trợ điều gì cho con?
2. Công nghệ đang chiếm chỗ của hoạt động hoặc trải nghiệm quan trọng nào?
3. Con đã đủ khả năng tự quản lý việc sử dụng công nghệ này chưa?
4. Trước khi công nghệ trả lời, con đã có cơ hội tự mình suy nghĩ chưa?
Đích đến không phải là con luôn tắt màn hình đúng giờ vì ba mẹ bảo. Đó là con hiểu điều gì đang thu hút sự chú ý của mình, biết khi nào cần dừng lại, cân nhắc được lựa chọn công nghệ và vẫn giữ được khả năng tự suy nghĩ trong một thế giới ngày càng có nhiều công cụ sẵn sàng suy nghĩ thay con
Nguồn: techz.vn