Hệ thống tín dụng xã hội ở Trung Quốc với đủ loại danh sách đen và điểm thưởng giờ đang là màn thử nghiệm "manipulation xã hội" cực gắt luôn nha!
Thử tưởng tượng bạn vừa lên máy bay thì phát hiện một người siêu toxic đang ngồi chễm chệ trên ghế của mình, không chịu nhường cho ai. Cả team tiếp viên lên "thuyết phục" cũng không xê dịch nổi
Trong một thế giới lý tưởng, chắc chắn gã này phải bị "bay màu" khỏi danh sách hành khách mãi mãi rồi. Và đoán xem? Điều này sắp thành sự thật ở Trung Quốc đó!
Chengxin Chunyun - một app do chính quyền địa phương phát triển - cho phép user chụp ảnh những hành khách "minus điểm" trên tàu/máy bay rồi đăng lên platform kèm mô tả hành vi của họ, kiểu như chen hàng, hút thuốc, hay làm loạn trật tự. Về mặt lý thuyết, khi một vụ được xác nhận, gã hành khách khó chịu đó có thể bị cấm bay luôn trong tương lai đấy!
Tuy Chengxin Chunyun giờ không còn hoạt động nữa (ít nhất là hiện tại), nhưng đây chỉ là một trong vô vàn app - có cái giống nhau, có cái khác hẳn - nằm trong nỗ lực mở rộng hệ thống tín nhiệm xã hội trên khắp Trung Quốc.
App báo cáo hành khách thô lỗ này bắt nguồn từ một vụ drama có thật gây bão mạng tại Trung Quốc vào năm 2017 nha!
Truyền thông hay miêu tả hệ thống tín nhiệm xã hội này như một âm mưu dẫn đến tương lai dystopian cực dark. Người ta hay so sánh nó với một tập phim trong series Black Mirror, hay hệ thống kiểm soát xã hội trong cuốn Nineteen Eighty-Four của George Orwell. Nhưng sự thật phức tạp hơn nhiều nha các bạn!
Tín nhiệm xã hội như cách nó đang tồn tại hiện nay thực ra được tạo thành từ nhiều hệ thống khác nhau, và mục tiêu nó hướng đến cũng khá bình thường thôi, chứ không phải công cụ dẫn đến kỷ nguyên độc tài số như mọi người vẫn nghĩ.
Nói cho dễ hiểu thì hệ thống này giống như một database khổng lồ thu thập thông tin về người dân và các công ty. Tuy nhiên, nhiều phần của nó lại "lấn" sang vùng nhạy cảm của hoạt động thao túng xã hội (social engineering) thông qua công nghệ. Nhiều hệ thống hoạt động khác nhau, nhưng đều hướng đến việc thưởng cho hành vi "tốt" và phạt hành vi "xấu", đôi khi bằng điểm thưởng.
Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, hệ thống này không "nhẹ nhàng" chút nào. Nó sẽ gọi tên và "public shaming" những cá nhân bị đưa vào blacklist, đặc biệt là những người không tuân thủ phán quyết của tòa. Và đây chính là lúc hệ thống tín nhiệm xã hội bắt đầu trở nên đen tối, ranh giới đạo đức bị xóa nhòa luôn!
Một hình phạt khá nổi của hệ thống này là đưa vào blacklist những hành khách đi tàu cao tốc, máy bay và các phương tiện "xịn xò". Hiện có 13 triệu người nằm trong sổ đen tín nhiệm do các tòa án tại Trung Quốc quản lý đó!
Nhưng bạn có thể tìm thấy nhiều ví dụ shock hơn nữa, và chính quyền địa phương thậm chí còn đang research để tung ra những công cụ cho phép công dân gây thêm áp lực lên những "con cừu đen" của xã hội này nè.
Bạn đang tự hỏi không nên làm ăn với ai? Ở Trung Quốc hiện có ít nhất cả chục app cho phép user tìm kiếm tên của những "laolai" hoặc "deadbeat" - tức những người không tuân thủ phán quyết của tòa hay không trả đủ các khoản nợ - trong blacklist của tòa án. Một trong số đó là app Laolai Checker, và app này còn cho phép bạn report để đưa một "laolai" vào database nữa kìa!
Tên thật của các "deadbeat" hiện ngay trên trang chủ chính thức của Tòa án tối cao Trung Quốc luôn nha!
Một tòa án ở phía Đông Trung Quốc thậm chí còn khuyến khích tố giác những người trốn nợ tại địa phương bằng cách gửi quảng cáo đến gia đình và bạn bè họ trên WeChat, hứa thưởng tiền nếu những người thân này cho tòa biết về những món nợ mới của người trốn nợ kia. Drama lắm luôn!
Bạn đang tự hỏi có bao nhiêu người như vậy ở quanh bạn ngay lúc này? Có một mini program của WeChat hiển thị bản đồ cho thấy những người trốn nợ đang đứng trong vòng 500 mét từ chỗ bạn (tuy nhiên nó chỉ hoạt động ở đúng một thành phố là Thạch Gia Trang thôi).
Nghe có vẻ hơi harsh để ép người ta trả nợ tòa, nhưng các nhà nghiên cứu cho biết phương thức này thực sự effective đấy!
"Vì bất kỳ lý do hay mục đích gì, người ta cũng sẽ cố xóa tên mình khỏi danh sách đó" - Dev Lewis, nhà nghiên cứu tại Digital Asia Hub, cho biết.
Trung Quốc còn nghĩ ra hàng chục blacklist khác nhau nữa, nhưng chúng thường không có app đi kèm cho phép người lạ report hành vi xấu. Chúng bao gồm những danh sách nhằm "hạ reputation" những người vi phạm luật giao thông và những khách du lịch "minus điểm" thông qua nhận dạng khuôn mặt, trừng phạt những hành khách...nhai đồ ăn trên tàu điện ngầm, và đáng lo hơn, những người lan truyền một số nội dung nhất định lên mạng.
Nhưng chính quyền các địa phương cũng đưa ra nhiều cách ít "xâm phạm" hơn để chỉnh đốn hành vi của công dân, và đây là lúc bạn sẽ thấy nó có nét giống Black Mirror đó!
Nhiều thành phố Trung Quốc đang test các app hệ thống tín nhiệm xã hội của riêng họ, với data thu thập bởi chính quyền địa phương và database tín nhiệm xã hội duy trì bởi Ủy ban Tái thiết và Phát triển Quốc gia (NDRC). Nhiều app trong số này sẽ tặng điểm thưởng - như My Nanjing của Nam Kinh, app Bailu Points của Hạ Môn, và Moli của Phúc Châu - nhưng các quy định thường có sự khác biệt giữa các thành phố và app khác nhau. Có nơi điểm số dao động từ 0 đến 200, nhưng có nơi điểm thưởng có thể tăng lên tối đa 1.000 nha!
Tuy nhiên, một số ý nghĩ thường thấy trên các phương tiện truyền thông, như người ta không muốn hẹn hò với người khác vì họ có điểm tín nhiệm xã hội thấp hơn, đều là thông tin gây hiểu lầm đấy. Trên thực tế, các app như thế này giống chương trình tích điểm thành viên hơn. Điểm tốt có thể mang lại cho bạn ưu đãi như được xếp hàng trước để lấy passport nhanh hơn, mượn sách từ thư viện không cần cọc hoặc được giảm giá khi dùng phương tiện giao thông công cộng.
"Tôi nghĩ họ đang cố thay đổi chính phủ theo những hướng nhỏ lẻ" - Lewis nói. "Những hành động nhất định sẽ được điểm, và điểm sẽ mang lại cho bạn những ưu đãi nhất định".
App eFuzhou cung cấp một loạt dịch vụ chính phủ số và có điểm tín nhiệm xã hội riêng gọi là Moli hay Jasmine nè!
Ở Phúc Châu, một thành phố phía Đông Nam Trung Quốc, tham gia hoạt động tình nguyện có thể cho bạn 10 điểm, còn nếu là Đảng viên gương mẫu, bạn sẽ được 50 điểm. Nếu bạn nhận được phần thưởng cấp quốc gia, bạn đạt điểm tối đa là 80 luôn!
Mặt khác, một vi phạm giao thông nhỏ có thể khiến bạn bị trừ 30 điểm, không trả lương cho nhân viên sẽ bị trừ 100 điểm, và không tuân thủ phán quyết của tòa sẽ khiến điểm số của bạn ngay lập tức về 0, đồng thời đưa bạn vào blacklist luôn. Những hệ thống như thế này làm dấy lên rất nhiều câu hỏi, bao gồm việc làm sao để cho một người số điểm hợp lý, tương ứng với hành vi tốt của họ?
Lewis, người đang nghiên cứu các hệ thống tín nhiệm xã hội tại Trung Quốc, cho biết các app như thế này có tỉ lệ thành công khá thấp. Tại một số thành phố như Hạ Môn, chỉ khoảng 5% dân số quan tâm tải về app. Nhưng người ta dự đoán những điểm số cá nhân này một ngày nào đó sẽ được sử dụng cho một hệ thống điểm số quốc gia nào đó.
Một số chuyên gia lo ngại rằng dữ liệu nhận dạng khuôn mặt từ các camera giám sát của Trung Quốc sẽ trở thành một phần của hệ thống tín nhiệm xã hội
Một nỗi lo khác là bộ sưu tập data ở "trái tim" của hệ thống tín nhiệm xã hội sau này sẽ bao gồm cả dữ liệu nhận dạng khuôn mặt từ các hệ thống giao thông, xác định mọi người và vị trí của họ ngay tức thì. Nhưng dù cho những mối quan ngại về AI công nghệ cao và nhận dạng khuôn mặt có thể được áp dụng vào tín nhiệm xã hội, nhiều hệ thống hiện nay chẳng ngại chia sẻ thông tin như giấy phép lái xe, bản ghi tòa án hay các chứng nhận giải thưởng chính phủ từ một văn phòng chính phủ sang app khác.
"Hiện nay, bộ sưu tập data và những thứ trong database chính quyền trung ương đều rất thô sơ". Nhưng trong tương lai, data trong các hệ thống tín nhiệm xã hội có thể được sử dụng theo những cách mà chẳng ai ngờ tới.
"Trong tương lai, các app tính điểm tín dụng xã hội có thể biến mất. Người ta sẽ thấy những điểm số đó không thực sự useful. Nhưng bạn vẫn sẽ nắm giữ các bộ data đã thu thập" - Lewis nói.
Các trung tâm data ở cấp thành phố lẫn quốc gia đang làm những điều họ chưa từng làm được trước đây, Lewis nói thêm. Dần dần, chính phủ sẽ có những bộ data hoàn thiện và đa dạng hơn, có thể giúp tạo ra những app thú vị phục vụ cho chính phủ điện tử, khiến cuộc sống người dân dễ dàng hơn... hoặc khó khăn hơn đấy!
Nguồn: soha.vn