Giữa khuôn viên Văn Miếu - Quốc Tử Giám, 82 tấm bia tiến sĩ đặt trên lưng rùa đá là những "kho tàng" siêu xịn về truyền thống học tập và thi cử của Việt Nam xưa. Không chỉ lưu giữ tên tuổi, quê quán của hàng nghìn người "pass" kỳ thi, hệ thống bia đá này còn cho thấy ngày xưa người ta coi trọng tri thức và nhân tài thế nào
Trong danh sách những người được vinh danh đó, Trạng nguyên Nguyễn Trực là nhân vật có vị trí đặc biệt nhất khi tên ông xuất hiện ở dòng đầu tiên trên tấm bia tiến sĩ có niên đại sớm nhất luôn!
Trạng nguyên Nguyễn Trực - người đầu tiên được khắc tên trên bia đá
Theo tư liệu giới thiệu hiện vật của Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Nguyễn Trực quê ở huyện Thanh Oai, phủ Ứng Thiên, nay thuộc huyện Thanh Oai, Hà Nội.
Năm 1442, dưới triều vua Lê Thái Tông, ông tham gia khoa thi Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ 3 và xuất sắc giành danh hiệu Trạng nguyên - đứng đầu luôn á! Đây là khoa thi tiến sĩ chính thức đầu tiên của triều Lê sơ, đánh dấu một mốc quan trọng trong lịch sử thi cử nước mình.
Kỳ thi năm đó có tổng cộng 33 người được ghi tên bảng vàng (tức là "đỗ" nhé). Trong số này, ba vị trí cao nhất thuộc về Nguyễn Trực (Trạng nguyên), Nguyễn Như Đổ (Bảng nhãn) và Lương Như Hộc (Thám hoa).
Với thành tích top 1 kỳ thi, Nguyễn Trực trở thành Trạng nguyên khai khoa của triều Lê. Tên tuổi ông sau đó cũng được đặt ở vị trí đầu tiên trên tấm bia ghi danh các tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442 tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
Plot twist là khoa thi này còn quy tụ nhiều nhân vật có đóng góp lớn cho lịch sử đấy! Đáng chú ý nhất phải kể đến Ngô Sĩ Liên trong danh sách 33 người đỗ – nhà sử học về sau tham gia biên soạn bộ Đại Việt sử ký toàn thư siêu nổi tiếng. Người chấm thi thì lại là danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi luôn!
Bởi vậy, tấm bia đầu tiên không chỉ ghi nhận thành tích của những người đỗ đạt mà còn lưu giữ dấu ấn của một kỳ thi có ý nghĩa đặc biệt, gắn với nhiều tên tuổi "big name" trong lịch sử chính trị và văn hóa Việt Nam
Đỗ Trạng nguyên năm 1442 nhưng 42 năm sau mới được khắc tên - vì sao thế?
Một chi tiết khá drama là Nguyễn Trực phải chờ tới 42 năm sau ngày đăng khoa mới chính thức được "lên sóng" trên bia đá tại Văn Miếu!
Sau kỳ thi năm 1442, vua Lê Thái Tông từng có ý định dựng bia ghi tên những người đỗ tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Tuy nhiên, kế hoạch này chưa được thực hiện ngay trong thời gian đó (có lẽ do bận việc triều chính quá ).
Đến năm 1484, dưới thời vua Lê Thánh Tông, việc dựng bia đề danh tiến sĩ mới được "hồi sinh" và thực hiện chính thức. Ngày 15/8 năm này, nhà vua ban chiếu cho dựng bia tại Văn Miếu, với mục đích tôn vinh người tài, khuyến khích tinh thần học tập và tạo động lực cho các thế hệ sĩ tử.
Trong đợt đầu tiên, triều đình cho dựng 10 tấm bia, ghi lại kết quả của 10 khoa thi diễn ra từ năm 1442 đến năm 1484. Tấm bia ghi danh những người đỗ khoa Nhâm Tuất năm 1442 là bia có niên đại sớm nhất. Trên đó, Nguyễn Trực được xếp ở vị trí đầu tiên với danh hiệu Trạng nguyên - xứng đáng lắm!
Các bia tiến sĩ được chế tác bằng đá, đặt trên lưng rùa (aesthetic vãi!). Trên mặt bia có bài ký viết bằng chữ Hán, do Đông các đại học sĩ Thân Nhân Trung biên soạn. Ngoài danh sách những người đỗ đạt, nội dung còn ghi thông tin về người soạn văn bia, người viết chữ và thời điểm dựng bia.
Đặc biệt, bài ký trên tấm bia có câu: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia" - quote nghe xịn xò vãi! Đây là tư tưởng nổi tiếng, thể hiện quan niệm coi trọng nhân tài và vai trò của người có học đối với sự tồn vong, phát triển của đất nước.
Thân Nhân Trung từng đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Sửu năm 1469. Trong bài ký năm 1484, ông đề cao vị trí của người tài đối với vận mệnh quốc gia, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm của các bậc quân vương trong việc tìm kiếm, đào tạo và trọng dụng nhân tài.
82 bia tiến sĩ - kho tư liệu "xịn sò" về lịch sử thi cử Việt Nam
Sau đợt dựng bia đầu tiên năm 1484, hoạt động khắc tên người đỗ tiến sĩ tiếp tục được duy trì qua nhiều triều đại. Hệ thống bia tại Văn Miếu ghi lại kết quả các kỳ thi từ năm 1442 đến năm 1779, qua đó phản ánh gần 300 năm lịch sử giáo dục và thi cử Việt Nam.
Tấm bia cuối cùng được dựng vào năm 1780, ghi danh những người đỗ khoa thi năm 1779. Hiện nay, Văn Miếu - Quốc Tử Giám vẫn bảo tồn được 82 tấm bia tiến sĩ - số lượng khủng đấy!
Giá trị của hệ thống di vật này không chỉ nằm ở việc lưu danh các bậc khoa bảng mà còn thể hiện qua những thông tin lịch sử được ghi chép trên từng tấm bia. Người nghiên cứu có thể tìm hiểu về thể lệ thi cử, hoạt động tổ chức và chấm thi, cũng như quan điểm giáo dục, tuyển chọn nhân tài của các triều đại.
Mỗi tấm bia vì thế được xem như một tư liệu lịch sử độc lập, góp phần tái hiện diện mạo nền giáo dục nước nhà trong nhiều thế kỷ. Những dòng chữ khắc trên đá còn cho thấy người xưa nhận thức sâu sắc thế nào về vai trò của tri thức đối với sự phát triển của quốc gia
Năm 2011, toàn bộ 82 bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám được UNESCO đưa vào Danh mục Di sản tư liệu thế giới thuộc Chương trình Ký ức thế giới. Sự kiện này khẳng định giá trị nổi bật của hệ thống bia đá đối với lịch sử, văn hóa và giáo dục không chỉ của Việt Nam mà còn của nhân loại - tự hào quá đi!
Từ Trạng nguyên Nguyễn Trực đến hàng nghìn người đỗ đạt được khắc tên qua các thời kỳ, bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám là minh chứng cho truyền thống hiếu học lâu đời của dân tộc. Những di sản này cũng truyền tải thông điệp có ý nghĩa đến hôm nay: Tri thức và nhân tài luôn là nền tảng quan trọng để xây dựng, phát triển đất nước
Nguồn: techz.vn