Nói chuyện với PGS.TS Bùi Hoai Son về văn hóa tranh luận trên mạng - bài cuối cùng trong series đáng để suy ngẫm này nè!
Trước thực trạng mọi người tranh cãi trên mạng toàn thiếu chuẩn mực, chúng ta cần nhìn nhận văn hóa tranh luận như nào trong thời đại số này hả thầy?
PGS.TS Bùi Hoai Son: Văn hóa tranh luận phải được coi là một phần quan trọng trong việc xây dựng con người Việt Nam thời đại số, chứ không chỉ đơn thuần là chuyện ứng xử trên mạng xã hội thôi nhé! Xã hội hiện đại giờ có vô vàn tiếng nói, nhiều góc nhìn và lợi ích khác nhau. Vì thế, điều đáng lo không phải là có tranh luận hay bất đồng, mà là chúng ta tranh luận với nhau theo kiểu nào đó.
Tranh luận nếu được diễn ra với tinh thần tôn trọng, có lý lẽ và trách nhiệm thì đó chính là động lực của sự tiến bộ đấy! Nhiều chính sách hay ho, nhiều nhận thức đúng đắn hơn và nhiều ý tưởng mới có thể nảy sinh từ những ý kiến phản biện khác nhau. Ngược lại, khi tranh luận biến thành công kích cá nhân, miệt thị, quy chụp, tung tin fake news hay tổ chức "ném đá" hội đồng thì không những không làm rõ vấn đề mà còn tạo ra tổn thương, chia rẽ và làm xuống cấp môi trường văn hóa nữa.
Không gian mạng giờ đã là một phần của không gian sống rồi. Vì vậy, không thể ngoài đời văn minh mà lên mạng lại toxic được nhé. Văn hóa số chính là sự tiếp nối của văn hóa con người trong môi trường mới.
Xây dựng văn hóa tranh luận cũng là xây dựng năng lực công dân: Biết lắng nghe, biết kiểm chứng thông tin, biết đưa ra luận cứ, biết chấp nhận rằng người khác có quyền không đồng ý với mình và quan trọng hơn, biết tự chịu trách nhiệm về những gì mình nói. Đó là một thứ "hạ tầng mềm" rất cần thiết cho một xã hội văn minh, sáng tạo và có khả năng đối thoại đấy!
Vấn đề đáng buồn là giờ nhiều cuộc tranh luận dễ sa đà vào việc công kích cá nhân thay vì tập trung vào chủ đề chính. Vậy cần có những nguyên tắc gì để vừa bảo vệ được quan điểm của mình, vừa giữ được sự tôn trọng với người đối diện ạ?
PGS.TS Bùi Hoai Son: Theo mình thì cần hình thành một nhận thức căn bản: Tranh luận là để làm sáng tỏ vấn đề, không phải để hạ thấp con người. Từ đó, có 5 nguyên tắc cần trở thành chuẩn mực chung:
Thứ nhất là tôn trọng sự thật. Trước khi chia sẻ hay sử dụng một thông tin để tranh luận, cần kiểm tra nguồn, bối cảnh và mức độ xác thực. Một cuộc tranh luận dựa trên thông tin sai thì dù lời lẽ có hấp dẫn đến đâu cũng khó tạo ra giá trị.
Thứ hai là phân biệt con người với quan điểm. Phản biện vào lập luận, dữ kiện, phương pháp hay hệ quả của một ý kiến, thay vì công kích ngoại hình, đời tư, xuất thân hay động cơ của người nói.
Thứ ba là tôn trọng quyền khác biệt. Trong rất nhiều vấn đề của đời sống, không phải lúc nào cũng chỉ có một đáp án duy nhất. Khả năng sống cùng những ý kiến khác mình là một biểu hiện quan trọng của sự trưởng thành văn hóa đó nha.
Thứ tư là chịu trách nhiệm với phát ngôn. Tự do biểu đạt không đồng nghĩa với quyền xúc phạm, bịa đặt hay gây tổn hại cho người khác. Mỗi cú nhấp chuột, mỗi bình luận và mỗi lượt chia sẻ đều có thể tạo ra tác động xã hội đấy!
Và cuối cùng là biết dừng đúng lúc. Không phải cuộc tranh luận nào cũng nhất thiết phải có người thắng, người thua. Đôi khi, thái độ văn minh nhất là thừa nhận rằng hai bên chưa thể đồng thuận, hoặc mình chưa có đủ dữ kiện để kết luận.
Mình rất mong chúng ta từng bước hình thành một nguyên tắc giản dị trong văn hóa mạng: Cứng rắn với vấn đề nhưng nhân văn với con người; bảo vệ quan điểm của mình nhưng không tước đi quyền được khác biệt của người khác.
Làm thế nào để những chuẩn mực này không chỉ dừng ở nhận thức mà thực sự trở thành kỹ năng và hành vi của mỗi người, đặc biệt là thế hệ trẻ?
PGS.TS Bùi Hoai Son: Đây chính là điểm khó nhất đấy! Chúng ta đã nói khá nhiều về văn hóa ứng xử rồi, nhưng khoảng cách từ "biết điều gì là đúng" đến "hành động đúng trong một tình huống cụ thể" vẫn còn khá xa. Muốn thay đổi điều đó, văn hóa tranh luận phải được rèn luyện như một kỹ năng, chứ không chỉ được giảng dạy như một bài học đạo đức.
Đối với thế hệ trẻ, nhà trường có thể tạo ra nhiều không gian để học sinh, sinh viên thực hành tranh luận: Thảo luận nhóm, phản biện một vấn đề xã hội, tranh biện về một tác phẩm, trình bày quan điểm, rồi đổi vai để bảo vệ góc nhìn đối lập. Qua đó, các bạn học cách tìm bằng chứng, kiểm tra nguồn tin, lắng nghe, đặt câu hỏi và phản biện mà không xúc phạm người khác.
Mình đặc biệt cho rằng cần coi năng lực truyền thông và hiểu biết số là một kỹ năng thiết yếu của công dân hiện đại. Người trẻ phải biết nhận diện thông tin sai lệch, nội dung thao túng cảm xúc, tiêu đề câu view; hiểu rằng thuật toán có thể liên tục đưa đến cho mình những nội dung cùng chiều, từ đó tạo ra "buồng vang" khiến chúng ta tưởng rằng chỉ có quan điểm của mình mới là đúng.
Quan trọng hơn nữa là phải tạo ra những trải nghiệm tích cực. Nếu một bạn trẻ thường xuyên chứng kiến thầy cô, bố mẹ, người nổi tiếng hay những người có ảnh hưởng tranh luận bằng lý lẽ, biết xin lỗi khi sai, biết điều chỉnh quan điểm khi có bằng chứng mới thì những hành vi đó dần trở thành một chuẩn mực tự nhiên.
Mình nghĩ một phẩm chất rất cần được giáo dục trong thời đại số là sự khiêm tốn về nhận thức: Mình có quyền nêu chủ kiến, nhưng mình cũng có thể chưa biết hết; mình có thể đúng ở một phần và người khác cũng có thể có những điều đáng để mình lắng nghe. Khi hình thành được phẩm chất đó, tranh luận sẽ ít cực đoan hơn và đối thoại sẽ có nhiều cơ hội hơn.
Theo thầy thì gia đình, nhà trường, truyền thông, cộng đồng và các nền tảng mạng xã hội cần có vai trò như thế nào trong việc xây dựng văn hóa tranh luận?
PGS.TS Bùi Hoai Son: Không thể giao trách nhiệm xây dựng văn hóa tranh luận cho riêng một chủ thể nào cả. Đây phải là một hệ sinh thái trách nhiệm. Gia đình là nơi trẻ em học bài học đầu tiên về cách bất đồng. Khi bố mẹ biết lắng nghe con, giải thích thay vì áp đặt, không dùng lời xúc phạm khi có mâu thuẫn, trẻ sẽ hiểu rằng khác biệt không đồng nghĩa với đối đầu.
Nhà trường phải chuyển mạnh từ việc chỉ truyền đạt kiến thức sang hình thành năng lực tư duy độc lập, phản biện, kiểm chứng thông tin và đối thoại. Một bạn trẻ được khuyến khích đặt câu hỏi đúng cách sẽ ít có nhu cầu dùng sự cực đoan để chứng minh bản thân.
Báo chí và truyền thông có trách nhiệm rất lớn trong việc thiết lập chuẩn mực cho các cuộc thảo luận công cộng. Không nên vì lượng truy cập mà khai thác quá mức xung đột, giật tít kích động, hoặc biến những ý kiến khác nhau thành cuộc đối đầu giữa các cá nhân. Báo chí chính thống cần trở thành không gian cung cấp dữ kiện đáng tin cậy và tổ chức những cuộc tranh luận có chiều sâu.
Cộng đồng và những người có ảnh hưởng cũng hết sức quan trọng. Người càng có nhiều người theo dõi thì trách nhiệm xã hội của mỗi phát ngôn càng lớn. Một thái độ ôn hòa, có lý lẽ của người nổi tiếng đôi khi có sức giáo dục mạnh hơn rất nhiều khẩu hiệu đấy!
Nhưng cuối cùng, thay đổi lớn nhất vẫn phải bắt đầu từ mỗi người chúng ta. Trước khi bình luận, chúng ta có thể tự hỏi ba câu rất đơn giản: Thông tin này có đúng không? Điều mình sắp nói có cần thiết không? Mình có thể nói điều đó theo một cách tôn trọng hơn không?
Chỉ vài giây tự kiểm soát như vậy, nếu trở thành thói quen của hàng triệu người, sẽ tạo ra một thay đổi rất lớn đối với môi trường mạng đấy!
Cảm ơn thầy rất nhiều ạ!
Đọc lại cả series về văn hóa tranh luận trên không gian mạng:
Từ bất đồng quan điểm đến những cuộc công kích
Khoảng trống văn hóa phía sau những cuộc tranh luận
Nguồn: svvn.tienphong.vn