Con nhà đại thần nhưng không ngại "đi thi chính quy" để chứng minh tài năng, Tiến sĩ Lưu Đình Chất đã trở thành nhà khoa bảng khiến cả Yên Kinh phải nể phục! 
Con nhà nòi nhưng vẫn muốn "tự lực cánh sinh"
Lưu Đình Chất (1566 - 1627), quê làng Đông Khê, xã Quỳ Chử (nay là xã Hoằng Quỳ, Hoằng Hóa, Thanh Hóa), sinh ra đã ngậm thìa vàng rồi nha! Ông là cháu đời thứ 21 của Thái sư Lưu Cơ, lại còn là con của Lâm Quận công Lưu Đình Thường - một đại thần triều Lê đình đám. Với gia thế này, việc "làm quan nhờ bố" (tập ấm) là chuyện dễ như ăn kẹo, ông được phong luôn chức Cấp sự trung Lại khoa hàm Chánh bát phẩm.
Nhưng plot twist là ở đây! Lưu Đình Chất lại muốn "tự mình tỏa sáng" bằng tài năng thực sự. Năm Đinh Mùi (1607), ông tham gia thi đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp) ở tuổi 42! Vì khoa thi này không lấy tam khôi mà ông lại đứng đầu, nên được gọi là Đình nguyên Hoàng giáp - nghe xịn sò không?
Văn bia đề danh Tiến sĩ khoa thi năm 1607 có ghi: Hoàng đế nối nghiệp tổ tiên, mở mang sự nghiệp, vừa lập võ công đã để tâm văn trị. Mặc dù đang bận việc dụng binh nhưng vẫn coi trọng việc thi chọn nhân tài. Năm Đinh Mùi mở khoa thi Hội, chọn được 5 người xuất sắc, trong đó Lưu Đình Chất đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân, còn Ngô Nhân Triệt và 4 người khác đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân.
Đi sứ "flex" tài văn chương tận phương Bắc
Năm 1613, Lưu Đình Chất được thăng chức Tự khanh, tước Nhân Lĩnh bá, được cử làm Chánh sứ sang cống nhà Minh. Đây không chỉ là milestone quan trọng trong sự nghiệp mà còn ảnh hưởng đến quan hệ ngoại giao! Không phụ lòng tin, ông đã khéo léo tăng cường tình hữu nghị với cả nhà Minh lẫn sứ thần Cao Ly.
Sách "Hoằng Hóa phong vật" có chép: Tiến sĩ Lưu Đình Chất "dĩnh ngộ hơn người, văn chương nổi tiếng ở đời... Đi sứ phương Bắc, vịnh thơ thù tạc, ứng đáp, thanh danh vang động Yên Kinh". Tức là đi đâu làm thơ đó, ứng đáp cực nhanh, nổi tiếng tận kinh thành luôn!
Về nước, ông được thăng Tả thị lang bộ Lại, tước Nhân Lĩnh hầu.
Quan tâm dân sinh, dám gióng lên tiếng can ️
Năm 1614, Lưu Đình Chất làm Dinh điền Chánh sứ vùng biển Giao Thuỷ (Nam Định). Ông bỏ tiền túi đắp đê, lấn biển lập ra 12 làng xã mới, trong đó có làng Hạ Cát (xã Hồng Thuận) và Diêm Điền (xã Bình Hoà) ngày nay.
Real hero là đây: Lưu Đình Chất từng hai lần dâng khải lên chúa Trịnh Tùng xin hoãn tuyển binh ở Thanh Hóa (năm 1616) vì hai vụ lúa mất mùa do thiên tai, dân đói khổ: "Một năm hai lần hạn, tai dị xuất hiện liền liền, dân thôn quê bao người la oán... Nay nghe có lệnh thúc các huyện xã tuyển thêm binh lính. Sợ rằng bây giờ không phải lúc duyệt tuyển. Nếu lệnh ấy thi hành thì những người quyền thế cai quản cũng theo đấy mà bắt chước, dân chịu sao nổi?" (Đại Việt sử ký toàn thư).
Năm Mậu Ngọ (1618), ông lại dâng tờ khải "Sửa đức để dẹp điềm tai dị", góp ý thẳng thắn về chính sách: "Trời xuống điềm lành hay điềm dữ là bởi người có đức hay không đức. Nay chính sự thi hành... các tướng chỉ chăm làm việc cay nghiệt, vét hết của cải của dân. Tiếng kêu sầu khổ cũng đã cảm động đến trời...". Dám nói thật với quyền lực, phải respect!
Sự nghiệp đỉnh cao và di sản để lại
Năm Quý Hợi (1623), Lưu Đình Chất có công lớn dẹp loạn Hoàng tử Vạn quận công Trịnh Xuân tranh ngôi Thế tử, được chúa Trịnh Tráng "biết tài và mến đức". Ông được thăng Đô ngự sử, sau đó là Thượng thư bộ Hộ, Tả lý công thần, làm Tham tụng (Tể tướng), hàm Thiếu bảo, gia tước Phúc quận công.
Nhà sử học Phan Huy Chú trong sách "Lịch triều hiến chương loại chí" khen ngợi: "Ông Lưu Đình Chất ở Quỳ Chử bày tỏ mưu hay, bổ ích rất nhiều".
Năm 1627, Tiến sĩ Lưu Đình Chất qua đời ở tuổi 62, được truy tặng Thiếu sư, được phối thờ tại đình Đông Khê, thờ tự tại nhà thờ họ Lưu ở thôn Đông Khê và tại chùa Hà Cát - Diêm Điền (Giao Thuỷ, Nam Định). Đình Đông Khê và lăng mộ ông được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 1993. Tên ông còn được đặt cho một ngôi trường tại xã Hoằng Quỳ - quê hương ông.
Tài văn chương và ngoại giao
Với tư cách nhà khoa bảng lớn, Tiến sĩ Lưu Đình Chất để lại những tác phẩm văn học có giá trị. Sách "Toàn Việt thi lục" chỉ chép lại được 18 bài thơ sứ trình của ông, nhưng đủ để thấy phẩm chất, tài năng thơ ca và năng lực ngoại giao.
TS Phạm Văn Ánh - Viện Văn học Việt Nam nhận xét: "Đối với người được chọn làm Chánh sứ sang Trung Hoa, một trong những tiêu chí hàng đầu là người đó phải có tài 'chuyên đối', tức khả năng ứng đối một cách sắc bén, linh động, thỏa đáng. Sự ứng đối đó không chỉ bằng lời nói, mà còn phải bằng thơ văn".
Nỗ lực tôn vinh danh nhân ️
Đầu tháng 7/2024, Hội Khoa học Lịch sử Thanh Hóa tổ chức hội thảo khoa học "Vai trò của danh nhân Lưu Đình Chất trong lịch sử dân tộc và việc bảo tồn, phát huy các giá trị di sản", nhằm xác định rõ thân thế, sự nghiệp, công trạng và truyền thống tốt đẹp của ông. Đồng thời kiến nghị các giải pháp tôn vinh xứng tầm.
Theo PGS.TS Hoàng Thanh Hải - Phó Chủ tịch Hội KHLS Thanh Hóa, tuy đã làm quan, Lưu Đình Chất vẫn nuôi hoài bão lớn, mong đỗ đạt cao với ý thức "tự học" và "học thật". Mặc dù tuổi đã cao, vẫn tham dự khoa thi và đạt danh hiệu Đình nguyên Hoàng giáp, được triều đình tin dùng.
TS Lê Quang Chắn - Phó Viện trưởng phụ trách Viện Sử học Việt Nam nhận định: trong bối cảnh giáo dục nho học Đàng Ngoài thời Lê trung hưng, Tiến sĩ Lưu Đình Chất là nhân vật nổi trội nhất, cả về con đường làm quan lẫn công lao, đóng góp với quê hương, đất nước.
Di tích cần được bảo tồn hơn nữa
Là nhà khoa bảng, vị đại thần có công lớn, nhưng di tích liên quan đến Tiến sĩ Lưu Đình Chất đến nay không còn nhiều. Nhà nghiên cứu Phạm Tấn - Tổng thư ký Hội KHLS Thanh Hóa cho biết, ở cánh đồng phía đông làng, dòng họ Lưu vẫn lưu giữ ngôi mộ được bao lăng khá lớn.
Đây là ngôi mộ có quy mô khá lớn, nhưng chưa được trùng tu, tôn tạo xứng đáng với tên tuổi và vị thế của danh nhân. Đó là điều làm cho bất kỳ ai cũng cảm thấy mủi lòng.
Đặc biệt tại làng Đông Khê hiện nay, ở phía cuối làng - nơi sát gần sông Môn là một khu đất rộng trên dưới một ngàn mét vuông, tương truyền là khu đất nhà cũ của Lưu Đình Chất, được các chí sĩ, văn thân các làng chọn làm nơi xây dựng văn chỉ hồi thế kỷ 19 để thờ Khổng Tử và các nhà khoa bảng.
Mặc dù văn chỉ và dấu tích nhà xưa của Lưu Đình Chất không còn, nhưng phần lớn đất đai từng là nhà ở của gia đình ông và văn chỉ hàng tổng vẫn còn rất rộng và chưa bị xâm lấn.
"Đây có thể là địa điểm lý tưởng để phục hồi, tôn tạo lại hai hạng mục có liên quan đến danh nhân Lưu Đình Chất, đó là đền thờ danh nhân Lưu Đình Chất và nhà văn chỉ hàng tổng. Với sắc phong, mộ chí và địa điểm để lập lại đền thờ trên nền đất cũ, cùng những tư liệu mà gia phả, bia ký, sử sách đã ghi chép về ông, hoàn toàn có đủ cơ sở pháp lý và khoa học để các cấp có thẩm quyền xem xét công nhận, phục hồi các địa điểm di tích liên quan", nhà nghiên cứu Phạm Tấn đề nghị.
Lan tỏa tinh thần hiếu học cho thế hệ trẻ
Tại hội thảo, giới nghiên cứu đề xuất nhiều việc khả thi nhằm khơi dậy tinh thần hiếu học và yêu nước từ tấm gương Tiến sĩ Lưu Đình Chất.
Các môn học như "Giáo dục địa phương" và hoạt động trải nghiệm sáng tạo, ít nhất ở huyện Hoằng Hóa, gần hơn nữa là xã Hoằng Quỳ, cần đưa nhà khoa bảng Lưu Đình Chất vào nội dung giảng dạy ở cả 3 nội dung: Lịch sử địa phương, Văn học địa phương và Văn hóa địa phương.
Cần tổ chức các buổi học tập, trải nghiệm tại các di tích liên quan đến danh nhân Lưu Đình Chất ở thôn Đông Khê, xã Hoằng Quỳ (Đình làng Đông Khê, Từ đường họ Lưu Đình, Khu lăng mộ Lưu Đình Chất...), tổ chức các buổi nói chuyện hoặc cuộc thi tìm hiểu về các danh nhân tiêu biểu của quê hương.
PGS.TS Nguyễn Minh Tường - Viện Sử học Việt Nam chia sẻ: "Nước ta kể từ khi nền khoa cử Nho học được tổ chức khá thường xuyên và quy củ, từ đời Trần (1225 - 1400) trở đi, người được cử vào chức Chánh sứ đều phải là bậc đỗ Đại khoa (tức Tiến sĩ, Hoàng giáp trở lên). Chính vì yêu đức độ, trọng tài học của Lưu Đình Chất cho nên Triết vương Trịnh Tùng đã cử ông làm Chánh sứ sang nhà Minh tuế cống vào năm 1613".
Nguồn: soha.vn
Con nhà nòi nhưng vẫn muốn "tự lực cánh sinh"
Lưu Đình Chất (1566 - 1627), quê làng Đông Khê, xã Quỳ Chử (nay là xã Hoằng Quỳ, Hoằng Hóa, Thanh Hóa), sinh ra đã ngậm thìa vàng rồi nha! Ông là cháu đời thứ 21 của Thái sư Lưu Cơ, lại còn là con của Lâm Quận công Lưu Đình Thường - một đại thần triều Lê đình đám. Với gia thế này, việc "làm quan nhờ bố" (tập ấm) là chuyện dễ như ăn kẹo, ông được phong luôn chức Cấp sự trung Lại khoa hàm Chánh bát phẩm.
Nhưng plot twist là ở đây! Lưu Đình Chất lại muốn "tự mình tỏa sáng" bằng tài năng thực sự. Năm Đinh Mùi (1607), ông tham gia thi đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp) ở tuổi 42! Vì khoa thi này không lấy tam khôi mà ông lại đứng đầu, nên được gọi là Đình nguyên Hoàng giáp - nghe xịn sò không?
Văn bia đề danh Tiến sĩ khoa thi năm 1607 có ghi: Hoàng đế nối nghiệp tổ tiên, mở mang sự nghiệp, vừa lập võ công đã để tâm văn trị. Mặc dù đang bận việc dụng binh nhưng vẫn coi trọng việc thi chọn nhân tài. Năm Đinh Mùi mở khoa thi Hội, chọn được 5 người xuất sắc, trong đó Lưu Đình Chất đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân, còn Ngô Nhân Triệt và 4 người khác đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân.
Đi sứ "flex" tài văn chương tận phương Bắc
Năm 1613, Lưu Đình Chất được thăng chức Tự khanh, tước Nhân Lĩnh bá, được cử làm Chánh sứ sang cống nhà Minh. Đây không chỉ là milestone quan trọng trong sự nghiệp mà còn ảnh hưởng đến quan hệ ngoại giao! Không phụ lòng tin, ông đã khéo léo tăng cường tình hữu nghị với cả nhà Minh lẫn sứ thần Cao Ly.
Sách "Hoằng Hóa phong vật" có chép: Tiến sĩ Lưu Đình Chất "dĩnh ngộ hơn người, văn chương nổi tiếng ở đời... Đi sứ phương Bắc, vịnh thơ thù tạc, ứng đáp, thanh danh vang động Yên Kinh". Tức là đi đâu làm thơ đó, ứng đáp cực nhanh, nổi tiếng tận kinh thành luôn!
Về nước, ông được thăng Tả thị lang bộ Lại, tước Nhân Lĩnh hầu.
Quan tâm dân sinh, dám gióng lên tiếng can ️
Năm 1614, Lưu Đình Chất làm Dinh điền Chánh sứ vùng biển Giao Thuỷ (Nam Định). Ông bỏ tiền túi đắp đê, lấn biển lập ra 12 làng xã mới, trong đó có làng Hạ Cát (xã Hồng Thuận) và Diêm Điền (xã Bình Hoà) ngày nay.
Real hero là đây: Lưu Đình Chất từng hai lần dâng khải lên chúa Trịnh Tùng xin hoãn tuyển binh ở Thanh Hóa (năm 1616) vì hai vụ lúa mất mùa do thiên tai, dân đói khổ: "Một năm hai lần hạn, tai dị xuất hiện liền liền, dân thôn quê bao người la oán... Nay nghe có lệnh thúc các huyện xã tuyển thêm binh lính. Sợ rằng bây giờ không phải lúc duyệt tuyển. Nếu lệnh ấy thi hành thì những người quyền thế cai quản cũng theo đấy mà bắt chước, dân chịu sao nổi?" (Đại Việt sử ký toàn thư).
Năm Mậu Ngọ (1618), ông lại dâng tờ khải "Sửa đức để dẹp điềm tai dị", góp ý thẳng thắn về chính sách: "Trời xuống điềm lành hay điềm dữ là bởi người có đức hay không đức. Nay chính sự thi hành... các tướng chỉ chăm làm việc cay nghiệt, vét hết của cải của dân. Tiếng kêu sầu khổ cũng đã cảm động đến trời...". Dám nói thật với quyền lực, phải respect!
Sự nghiệp đỉnh cao và di sản để lại
Năm Quý Hợi (1623), Lưu Đình Chất có công lớn dẹp loạn Hoàng tử Vạn quận công Trịnh Xuân tranh ngôi Thế tử, được chúa Trịnh Tráng "biết tài và mến đức". Ông được thăng Đô ngự sử, sau đó là Thượng thư bộ Hộ, Tả lý công thần, làm Tham tụng (Tể tướng), hàm Thiếu bảo, gia tước Phúc quận công.
Nhà sử học Phan Huy Chú trong sách "Lịch triều hiến chương loại chí" khen ngợi: "Ông Lưu Đình Chất ở Quỳ Chử bày tỏ mưu hay, bổ ích rất nhiều".
Năm 1627, Tiến sĩ Lưu Đình Chất qua đời ở tuổi 62, được truy tặng Thiếu sư, được phối thờ tại đình Đông Khê, thờ tự tại nhà thờ họ Lưu ở thôn Đông Khê và tại chùa Hà Cát - Diêm Điền (Giao Thuỷ, Nam Định). Đình Đông Khê và lăng mộ ông được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 1993. Tên ông còn được đặt cho một ngôi trường tại xã Hoằng Quỳ - quê hương ông.
Tài văn chương và ngoại giao
Với tư cách nhà khoa bảng lớn, Tiến sĩ Lưu Đình Chất để lại những tác phẩm văn học có giá trị. Sách "Toàn Việt thi lục" chỉ chép lại được 18 bài thơ sứ trình của ông, nhưng đủ để thấy phẩm chất, tài năng thơ ca và năng lực ngoại giao.
TS Phạm Văn Ánh - Viện Văn học Việt Nam nhận xét: "Đối với người được chọn làm Chánh sứ sang Trung Hoa, một trong những tiêu chí hàng đầu là người đó phải có tài 'chuyên đối', tức khả năng ứng đối một cách sắc bén, linh động, thỏa đáng. Sự ứng đối đó không chỉ bằng lời nói, mà còn phải bằng thơ văn".
Nỗ lực tôn vinh danh nhân ️
Đầu tháng 7/2024, Hội Khoa học Lịch sử Thanh Hóa tổ chức hội thảo khoa học "Vai trò của danh nhân Lưu Đình Chất trong lịch sử dân tộc và việc bảo tồn, phát huy các giá trị di sản", nhằm xác định rõ thân thế, sự nghiệp, công trạng và truyền thống tốt đẹp của ông. Đồng thời kiến nghị các giải pháp tôn vinh xứng tầm.
Theo PGS.TS Hoàng Thanh Hải - Phó Chủ tịch Hội KHLS Thanh Hóa, tuy đã làm quan, Lưu Đình Chất vẫn nuôi hoài bão lớn, mong đỗ đạt cao với ý thức "tự học" và "học thật". Mặc dù tuổi đã cao, vẫn tham dự khoa thi và đạt danh hiệu Đình nguyên Hoàng giáp, được triều đình tin dùng.
TS Lê Quang Chắn - Phó Viện trưởng phụ trách Viện Sử học Việt Nam nhận định: trong bối cảnh giáo dục nho học Đàng Ngoài thời Lê trung hưng, Tiến sĩ Lưu Đình Chất là nhân vật nổi trội nhất, cả về con đường làm quan lẫn công lao, đóng góp với quê hương, đất nước.
Di tích cần được bảo tồn hơn nữa
Là nhà khoa bảng, vị đại thần có công lớn, nhưng di tích liên quan đến Tiến sĩ Lưu Đình Chất đến nay không còn nhiều. Nhà nghiên cứu Phạm Tấn - Tổng thư ký Hội KHLS Thanh Hóa cho biết, ở cánh đồng phía đông làng, dòng họ Lưu vẫn lưu giữ ngôi mộ được bao lăng khá lớn.
Đây là ngôi mộ có quy mô khá lớn, nhưng chưa được trùng tu, tôn tạo xứng đáng với tên tuổi và vị thế của danh nhân. Đó là điều làm cho bất kỳ ai cũng cảm thấy mủi lòng.
Đặc biệt tại làng Đông Khê hiện nay, ở phía cuối làng - nơi sát gần sông Môn là một khu đất rộng trên dưới một ngàn mét vuông, tương truyền là khu đất nhà cũ của Lưu Đình Chất, được các chí sĩ, văn thân các làng chọn làm nơi xây dựng văn chỉ hồi thế kỷ 19 để thờ Khổng Tử và các nhà khoa bảng.
Mặc dù văn chỉ và dấu tích nhà xưa của Lưu Đình Chất không còn, nhưng phần lớn đất đai từng là nhà ở của gia đình ông và văn chỉ hàng tổng vẫn còn rất rộng và chưa bị xâm lấn.
"Đây có thể là địa điểm lý tưởng để phục hồi, tôn tạo lại hai hạng mục có liên quan đến danh nhân Lưu Đình Chất, đó là đền thờ danh nhân Lưu Đình Chất và nhà văn chỉ hàng tổng. Với sắc phong, mộ chí và địa điểm để lập lại đền thờ trên nền đất cũ, cùng những tư liệu mà gia phả, bia ký, sử sách đã ghi chép về ông, hoàn toàn có đủ cơ sở pháp lý và khoa học để các cấp có thẩm quyền xem xét công nhận, phục hồi các địa điểm di tích liên quan", nhà nghiên cứu Phạm Tấn đề nghị.
Lan tỏa tinh thần hiếu học cho thế hệ trẻ
Tại hội thảo, giới nghiên cứu đề xuất nhiều việc khả thi nhằm khơi dậy tinh thần hiếu học và yêu nước từ tấm gương Tiến sĩ Lưu Đình Chất.
Các môn học như "Giáo dục địa phương" và hoạt động trải nghiệm sáng tạo, ít nhất ở huyện Hoằng Hóa, gần hơn nữa là xã Hoằng Quỳ, cần đưa nhà khoa bảng Lưu Đình Chất vào nội dung giảng dạy ở cả 3 nội dung: Lịch sử địa phương, Văn học địa phương và Văn hóa địa phương.
Cần tổ chức các buổi học tập, trải nghiệm tại các di tích liên quan đến danh nhân Lưu Đình Chất ở thôn Đông Khê, xã Hoằng Quỳ (Đình làng Đông Khê, Từ đường họ Lưu Đình, Khu lăng mộ Lưu Đình Chất...), tổ chức các buổi nói chuyện hoặc cuộc thi tìm hiểu về các danh nhân tiêu biểu của quê hương.
PGS.TS Nguyễn Minh Tường - Viện Sử học Việt Nam chia sẻ: "Nước ta kể từ khi nền khoa cử Nho học được tổ chức khá thường xuyên và quy củ, từ đời Trần (1225 - 1400) trở đi, người được cử vào chức Chánh sứ đều phải là bậc đỗ Đại khoa (tức Tiến sĩ, Hoàng giáp trở lên). Chính vì yêu đức độ, trọng tài học của Lưu Đình Chất cho nên Triết vương Trịnh Tùng đã cử ông làm Chánh sứ sang nhà Minh tuế cống vào năm 1613".
Nguồn: soha.vn