TS Đặng Kim Sơn, nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Bộ NN&PTNT đã chọn cách thứ 3 khi ứng xử với thực phẩm bẩn – và story không như mọi người nghĩ đâu!
Chuyện nông dân trồng 2 luống rau và "kịch bản man rợ" gây sốc
Nói về khủng hoảng niềm tin thực phẩm ở Việt Nam, TS Đặng Kim Sơn thẳng thắn: "Thị trường thực phẩm sạch tại Việt Nam vốn chưa hình thành hoàn chỉnh. Sự non trẻ, thiếu hoàn chỉnh hiện nay khiến thị trường này méo mó và hậu quả là người sản xuất và người tiêu dùng không thể kết nối được với nhau."
Mối quan hệ giữa người bán và người mua đáng lẽ phải dài hạn thì giờ chỉ kiểu "mua ngày nào biết ngày đó" thôi, không cam kết gì cả. Người tiêu dùng thì sẵn sàng móc hầu bao trả giá cao hơn để mua thực phẩm sạch nhưng lại không biết chắc liệu có đúng chuẩn không. Còn người sản xuất thì không tin vào thị trường ổn định, không biết chi phí bỏ ra có được bù đắp không
Về chuyện nông dân trồng 2 luống rau (một luống để bán, một luống giữ lại cho gia đình ăn), ông phân tích: "Đó là mô hình 'thị trường man rợ'. Đó là thị trường của các nhà tư bản khai thác khoáng sản, xây dựng đập thủy điện, phá rừng, xả chất thải bừa bãi không kể gì đến quyền lợi của dân."
Người nông dân với tư cách là người sản xuất cũng hành xử theo kiểu tối đa hóa lợi ích của mình thôi – trồng hai luống rau, mảnh nhỏ sạch để ăn, mảnh to phun thuốc trừ sâu thả cửa để bán cho... nhà tư bản ăn. Plot twist là cả xã hội cũng ăn theo luôn
Anh nông dân nghĩ rằng người sản xuất hàng công nghiệp cũng làm thế: hàng tốt, an toàn dành cho thành phố, còn hàng kém chất lượng, giả nhái thì đẩy về nông thôn tiêu thụ. Chỉ có ở nông thôn mới có chuyện học trò "ngồi nhầm lớp", mới có làng ung thư, mới có trẻ em bị teo cơ vì tiêm phòng sai quy cách...
Theo TS Sơn: "Câu chuyện hai luống rau không chỉ dừng lại ở vấn đề thái độ của người nông dân. Nó là biểu hiện cụ thể nhất của một xã hội ích kỷ, luật pháp lỏng lẻo, đạo đức mong manh và giá trị chung chao đảo."
"Tôi sẽ cố gắng về ăn cơm nhà" – Câu trả lời buồn của chuyên gia
Khi được hỏi làm sao để "đi chợ" cho gia đình, TS Sơn chia sẻ người dân thường có 3 cách ứng xử:
Thay đổi thực đơn: mua những thực phẩm hi vọng là ít độc hại hơn, như bỏ các loại đậu đỗ, rau cải, mua ngọn bí, rau lang...
Các gia đình khá giả thì mua thực phẩm nhập ngoại, hàng an toàn từ các thương hiệu lớn
Quay lại tự cung tự cấp như thời bao cấp, tự phục vụ nhu cầu của cá nhân và gia đìnhGia đình ông theo trường phái thứ ba, chăm sóc một vườn rau để tự phục vụ. Nhưng ông cũng chỉ tự cung ứng được rau thôi, chứ gạo, nước mắm, thức ăn thì vẫn phải mua ngoài – và ông biết rằng mấy thứ đó thì chẳng thể tin tưởng hoàn toàn được
Còn khi đi công tác? "Những lúc đi làm thì nếu trong khả năng về được nhà, tôi sẽ cố gắng về ăn cơm nhà. Nếu có thể mang đồ ăn đi thì tôi cũng mang theo." Câu trả lời nghe mà xót xa!
Màn thất bại "gần chết" của chính TS Đặng Kim Sơn
Khi được hỏi về thất bại của các doanh nghiệp làm thực phẩm sạch, ông chia sẻ ngay câu chuyện của chính mình: "Khi còn ở viện nghiên cứu Chính sách Chiến lược Nông nghiệp, chúng tôi đã thử tổ chức một công ty, nhờ một tổ chức quốc tế viện trợ cho chúng tôi một dự án."
Họ hợp tác với nông dân xây dựng một vùng rau sạch ở vùng miền núi gần Hà Nội, làm với đồng bào dân tộc. Kết quả? "Chúng tôi lỗ gần chết, công ty gần như phá sản"
Nguyên nhân là quy mô nguồn cung nhỏ lại không đều vì thời tiết thất thường, mức cầu cũng biến động theo ngày. Rau thu hoạch chậm không bán được thì chỉ có nước bỏ đi, trong khi có lúc thị trường cần lại không đủ để cung ứng. Càng làm càng lỗ!
"Khi bắt tay vào xây dựng công ty, việc xin phép thành lập mất nhiều thời gian; khi xin phá sản, cũng phải qua nhiều thủ tục, nhưng riêng ngành thuế thì đến gặp đều đều..." – câu chuyện nghe mà thấy mệt hộ luôn
Ông rút ra bài học: "Lúc ấy tôi mới hiểu rằng làm rau hữu cơ, hay rau an toàn thì rất khó, kể cả với doanh nghiệp của cơ quan, có dự án hỗ trợ như chúng tôi cũng chết chứ chưa nói đến người nông dân."
Thực phẩm bẩn và thách thức "trao quyền cho nông dân"
Vậy giải pháp nào cho bài toán này? Theo TS Sơn, cơ hội chỉ có sẵn ở một trong hai yếu tố: doanh nghiệp rất mạnh, hoặc Chính phủ có chính sách hỗ trợ lớn.
Về phía doanh nghiệp: nếu đơn vị nào có khả năng khống chế được nguồn cung thị trường với số lượng lớn, đa dạng, chấp nhận được những rủi ro, làm được nhiều mặt hàng khác bên cạnh rau như gạo, chăn nuôi, thủy sản... thì mới có thể vượt qua khó khăn.
Về phía Chính phủ: vai trò xây dựng, góp một lực đẩy lớn để hỗ trợ các doanh nghiệp và nông dân tạo lập ra thị trường, giúp bên bán và bên mua gặp được nhau. Một "Chính phủ kiến tạo" phải làm điều đó thông qua hệ thống chính sách hoàn chỉnh chứ không phải các chương trình dự án ngắn hạn.
Đi từ cái gốc, muốn làm chủ thị trường thì nông dân cần mạnh. Muốn mạnh, họ phải là nhà cung cấp lớn – không thể có nguồn cung nhỏ lẻ kiểu hộ gia đình được, mà phải làm trang trại lớn, liên kết lại với nhau trong các hợp tác xã, hội nông dân...
Vấn đề là chính sách hiện tại chưa tạo ra động lực đột phá, chưa khiến người nông dân nhận thấy lợi ích khi họ hợp tác với nhau. Còn 99% doanh nghiệp thì chưa muốn đi về nông thôn, họ chỉ đóng trụ sở và kinh doanh ở thành thị để có doanh thu ổn định và đỡ rủi ro.
Mặt khác, các cơ quan quản lý nhà nước ôm về mình quyền kiểm soát mọi vấn đề kỹ thuật chi tiết, lại chia ra nhiều đầu mối với nhiều quy định, nhiều loại giấy phép khiến doanh nghiệp vốn đã khó về năng lực, kỹ thuật, giờ lại thêm khó về thủ tục hành chính
Bài học từ láng giềng và con đường phía trước
So với Nhật Bản thì xa xôi quá, nhưng chỉ cần nhìn qua Campuchia, Lào, Nepal, chúng ta có thể thấy những bài học quý giá.
Ở những nước mới phát triển nhưng quan hệ cộng đồng chặt chẽ, chênh lệch đô thị - nông thôn chưa tạo ra sức hút mạnh mẽ của vật chất, sức hấp dẫn của đồng tiền chưa kéo người dân quê ra khỏi ràng buộc đạo đức tôn giáo thì họ vẫn thấy quyền lợi của mình gần với toàn xã hội.
Ở các quốc gia công nghiệp, chính quyền tập trung quản lý các vấn đề chính, việc giám sát thị trường, kiểm soát vệ sinh trong sản xuất, an toàn trong kinh doanh được phân cấp cho các tổ chức dân sự. Các hiệp hội nông dân, hội kinh doanh, hội tiêu dùng trở thành lực lượng giám sát trăm tai, nghìn mắt tự giác ngăn chặn mọi hành vi vi phạm quy định.
Điểm mấu chốt là phải đạt được một vòng kết nối để 3 yếu tố lợi ích, đạo đức, pháp luật có thể đi song hành được với nhau và thị trường văn minh. Nghe thì khó nhưng thực ra chuyện ăn sạch là phổ biến trên thế giới đấy!
Ba mươi năm trước, Việt Nam từ chỗ đói ăn trở thành đủ ăn, nông nghiệp dư xuất khẩu không phải nhờ vốn liếng tăng hay khoa học công nghệ mới, mà là nhờ nhà nước trao quyền cho dân, quan hệ thành thị và công nghiệp với nông nghiệp tử tế hơn.
Hôm nay, muốn vươn mình trở thành một nước nông nghiệp sạch cũng không phải chỉ ở việc tăng cường kiểm soát, xử phạt nghiêm minh, cấm bán sản phẩm này hay sản phẩm kia...
"Chúng ta vẫn cần Nhà nước trao quyền mạnh mẽ hơn cho các tổ chức cộng đồng và ngành nghề, cần một mô hình phát triển kinh tế xã hội hài hòa mở ra cơ hội công bằng cho cả nông thôn và đô thị, cần có một xã hội mà tất cả các cá nhân công nhận trân trọng giá trị của nhau." – TS Sơn kết luận.
Khi đó, nông nghiệp Việt Nam sẽ bước vào một giai đoạn phát triển thần kỳ nữa, một nền nông nghiệp sạch, thân thiện với môi trường và đầy nhân văn
Nguồn: soha.vn