SuaKitty2998
New member
Ai cũng có thể nhớ về quá khứ, nhưng không ai nhớ được tương lai. Ngược lại, bạn có thể thay đổi tương lai nhưng lại không sửa được quá khứ.
Thử tưởng tượng bạn gặp lại chính mình xem? Không phải nhìn gương đâu nhé, mà là gặp thật một phiên bản của bạn từ quá khứ hoặc tương lai ấy. Nghe hơi "não cá" đúng không? Đúng rồi, đang nói về du hành thời gian đây!
Marty McFly và cú plot twist thời gian
Nhớ bộ phim huyền thoại thập niên 1980 - Back to the Future không? Marty McFly đã quay ngược từ 1985 về 1955, đúng thời điểm ba mẹ cậu đang yêu nhau. Vấn đề là khi Marty vô tình phá hỏng "loveline" của bố mẹ, thì có nguy cơ họ sẽ không cưới nhau. Mà không cưới thì... Marty sẽ không được sinh ra luôn!
Vậy làm sao Marty có thể du hành thời gian nếu cậu ta không tồn tại? Đây chính là mâu thuẫn kinh điển mà các story về du hành thời gian phải đối mặt, theo lời Norman Sieroka - một nhà vật lý kiêm triết học chuyên nghiên cứu về khái niệm thời gian.
"Những mâu thuẫn kiểu này hay xảy ra lắm, nhất là khi chuỗi nguyên nhân - kết quả bị đảo ngược", Sieroka nói. Và đó cũng là lý do vấn đề du hành thời gian trở thành một chủ đề triết học siêu thú vị luôn!
Vòng lặp thời gian có thật không?
Trong vật lý, có những lý thuyết cho phép du hành thời gian đấy. Ví dụ, thuyết tương đối rộng với một số điều kiện nhất định, cho phép tồn tại các vòng lặp thời gian khép kín.
Theo lý thuyết này, không gian và thời gian không tách biệt, mà được xác định bằng hình học. Bạn có thể tưởng tượng không-thời gian như đường ray trò chơi Marble run: giống như viên bi lăn dọc đường ray, các hành tinh quay quanh mặt trời theo quỹ đạo được xác định trong không-thời gian.
Ở một vị trí nào đó trong vũ trụ, không-thời gian có thể bị bẻ cong đến mức quay vòng về điểm xuất phát, tạo thành vòng lặp thời gian. Các phi hành gia đi qua vòng lặp này sẽ quay về thời điểm họ "đã từng" ở đó rồi. Nghe xịn không?
Lý thuyết A vs B: Hai cách nhìn về thời gian
Nhưng mà các mô tả về du hành thời gian còn phản ánh những quan điểm cơ bản khác nhau về lý thuyết thời gian nữa đấy.
Giả sử nếu ai đó tin rằng quá khứ đã qua không còn tồn tại, còn tương lai chưa đến, thì họ có thể sẽ phủ nhận mọi lý thuyết du hành thời gian, Sieroka giải thích. Bởi với họ, cả quá khứ lẫn tương lai đều không thực sự tồn tại. Chỉ có hiện tại là có thật thôi.
Sieroka gọi quan điểm này là "lý thuyết thời gian phương thức" (hay lý thuyết A trong thuật ngữ triết học), vì nó sắp xếp theo trật tự: quá khứ → hiện tại → tương lai. Khác với "lý thuyết vị trí" (lý thuyết B), xếp các sự kiện theo việc chúng xảy ra sớm hay muộn hơn.
Ví dụ kinh điển của lý thuyết B có trong vật lý: khi một quả bóng lăn xuống dốc, bạn đo thời gian giữa thời điểm t1 và t2. Không quan trọng bạn đo vào hôm qua, hôm nay hay ngày mai, kết quả vẫn như nhau.
Trong thuyết tương đối, tính đồng thời tuyệt đối không tồn tại, nên không có thời điểm nào được xác định rõ ràng là "hiện tại". Đó là lý do các lý thuyết "thời gian phương thức" hầu như không xuất hiện trong vật lý.
Tuy nhiên, với con người và nhận thức chủ quan, "hiện tại" và "thời gian phương thức" lại cực kỳ quan trọng!
"Mọi người có thể nhớ về quá khứ, nhưng không thể nhớ đến tương lai. Ngược lại, họ có thể tác động vào tương lai chứ không thay đổi được quá khứ", Sieroka giải thích. "Ngoài ra, chúng ta có mối quan hệ sớm-muộn, vì thế giới có nhân-quả, và các tác động tuân theo nguyên nhân chứ không phải ngược lại".
Back to the Future giải thích thế nào?
Bộ phim Back to the Future mô tả điều này khá hài hước. "Một khi tôi được sinh ra, thực tế này về cơ bản đã được thiết lập và không bao giờ có thể hoàn tác ngay cả khi tôi du hành xuyên thời gian, ít nhất là không ở trong cùng một thế giới được mô tả trong vật lý cổ điển", Sieroka nói.
Trong thời gian làm việc tại Đại học ETH Zurich, ông đã xuất bản cuốn sách về chủ đề này tên là Philosophie der Zeit (Triết học về thời gian).
Norman Sieroka hiện là Giáo sư Triết học lý thuyết tại Đại học Bremen, đồng thời là thành viên Ban Giám đốc Trung tâm Turing của ETH Zurich. Cùng với Renato Renner - giáo sư Vật lý lý thuyết ở ETH, Sieroka đang nghiên cứu khái niệm thời gian trong vật lý lượng tử và các yêu cầu đối với đồng hồ lượng tử.
Hiện tại thực sự là gì?
Vậy "hiện tại" là một thời điểm hay nó có thể kéo dài? Mỗi ngành khoa học và lĩnh vực khác nhau lại có câu trả lời riêng. Đó là lý do Sieroka theo đuổi cách tiếp cận so sánh:
"Không có một thời gian cơ bản hay thời gian 'thực' nào mà tất cả đều tập trung về một mối duy nhất. Bạn chỉ có thể hiểu sâu hơn về thời gian nếu bạn nghiêm túc xem xét các hình thức khác nhau và các kết nối chéo giữa chúng".
Trong một thời gian dài, toán học coi thời gian là một ví dụ điển hình của tính liên tục của các điểm riêng lẻ. "Khi kiểm tra kỹ hơn, sự liên tục như vậy hóa ra là một yêu cầu của lý thuyết chứ không phải thực tế", Sieroka thừa nhận. "Điều đó khiến chúng ta phải cân nhắc xem liệu thời gian có thể bao gồm các khoảng thời gian chồng chéo hay không".
Tai nghe thời gian tốt hơn mắt? ️
Bạn có thể hiểu điều này qua một thí nghiệm với âm thanh:
Khi các cú click chạy ở tần số thấp, bạn nghe từng cái riêng biệt. Nhưng khi tăng dần tần số lên, bạn sẽ không còn phân biệt được từng nhịp click nữa - nó đã trở thành một giai điệu có cao độ cụ thể luôn!
Thậm chí theo thời gian cao độ sẽ thay đổi. Thông thường, quá trình chuyển đổi không xảy ra tại một thời điểm cụ thể, mà nó chảy trong một "khoảnh khắc" ngắn kéo dài theo thời gian. Tương tự khi nghe nhạc, bạn không nghe các nốt riêng biệt mà là cả giai điệu đầy đủ.
"Giống như sức mạnh của thị giác định hình nhận thức của chúng ta về không gian, thính giác là thứ định hình nhận thức của chúng ta về thời gian", Sieroka nói. Mọi người thường ước tính thời lượng của âm thanh chính xác hơn thời lượng của một hình ảnh đấy!
Đối với Sieroka, thính giác là ví dụ cho thấy không nên đặt hình thức thời gian này lên trên hình thức khác: "Thời gian là một chiều cơ bản của sự tồn tại con người, nó bao gồm và được cấu trúc bởi các đặc điểm vật lý và sinh học cũng như xã hội và tâm linh".
Thế nên lần sau khi nghe nhạc hay xem phim, để ý xem bạn cảm nhận thời gian như thế nào nhé!
Nguồn: kenh14.vn