Thời kỳ "hoàng hôn" của lao động công xưởng giá rẻ ở châu Á đang xảy ra và trở thành phép thử mới nhất đối với mô hình sản xuất toàn cầu hoá.
## Phương Tây phải "đu trend" hàng giá cao thôi chứ đâu
Châu Á - công xưởng của thế giới và "chỗ dựa" cung cấp cả núi đồ dùng cho người Mỹ, đang đối mặt với drama lớn: Gen trẻ giờ không muốn làm công nhân nhà máy nữa rồi!
Chính vì vậy mà các nhà máy ở khu vực này đang phải cố hết sức để cải thiện môi trường làm việc. Hơn nữa, hồi chuông cảnh báo đang "kêu inh ỏi" với các công ty phương Tây vốn "chill" với lao động giá rẻ của châu Á để sản xuất hàng loạt đồ tiêu dùng giá bình dân.
Thời kỳ "hoàng hôn" của lao động công xưởng giá rẻ ở châu Á đang diễn ra và trở thành thử thách mới nhất cho mô hình sản xuất toàn cầu hoá. Mô hình này trong suốt 3 thập kỷ qua đã "cân" việc cung cấp một lượng lớn hàng hoá giá mềm, từ TV màn hình phẳng đến đồ may mặc, cho người tiêu dùng khắp thế giới.
Paul Norriss, nhà đồng sáng lập của nhà máy may mặc ở Việt Nam - UnAvailable, thẳng thắn chia sẻ: "Không còn nơi nào trên thế giới có thể cung cấp mọi thứ mà bạn muốn với giá thấp nữa. Người tiêu dùng sẽ phải thay đổi thói quen chi tiêu và cả các thương hiệu cũng vậy."
Norriss cho hay, những công nhân ở độ tuổi 20 thường "bỏ giữa chừng" chương trình đào tạo của công ty, trong khi những người ở lại thì chỉ gắn bó vài năm rồi "bay màu". Ông kỳ vọng rằng, việc nâng cao môi trường làm việc sẽ sớm tạo ra điểm khác biệt.
Hãng sản xuất đồ chơi Hasbro cho biết tình trạng thiếu hụt lao động ở Việt Nam và Trung Quốc đang khiến giá cả hàng hoá bị "đẩy lên mây". Hãng sản xuất búp bê Barbie - Mattel, có cơ sở sản xuất lớn ở châu Á, cũng đang "oằn" vì chi phí lao động tăng cao. Cả 2 công ty đều đã phải tăng giá sản phẩm rồi đó.
Trong khi đó, hồi tháng 6, Nike - công ty sản xuất phần lớn giày ở châu Á, cho biết giá thành sản phẩm của họ đã tăng do chi phí lao động leo thang nhanh.
Manoj Pradhan, nhà kinh tế tại London, nhận định: "Đối với nhóm người tiêu dùng Mỹ vốn đã quen với việc hàng hoá có mức giá rẻ và tương đối ổn định với thu nhập khả dụng của họ, thì tiêu chuẩn đó sẽ phải điều chỉnh lại."
## Gen trẻ tìm thấy những con đường mới rồi nha
Từ những năm 1990, Trung Quốc và sau đó là các trung tâm sản xuất khác của châu Á đã hội nhập sâu vào nền kinh tế toàn cầu. Họ góp phần "biến hoá" các quốc gia của những người nông dân nghèo thành những "cường quốc" trong lĩnh vực sản xuất. Nhờ đó, hàng hoá lâu bền như tủ lạnh hay ghế sofa có mức giá rẻ hơn nhiều.
Giờ đây, những quốc gia này đang phải đối mặt với vấn đề về thế hệ. Những lao động trẻ tuổi - có học vấn cao hơn thế hệ trước và "sống ảo" trên nhiều mạng xã hội hơn, cho rằng sự nghiệp của họ không nên "gói gọn" bên trong các nhà máy.
Sự thay đổi về nhân khẩu học cũng là một nguyên nhân khác. Người trẻ châu Á sinh ít con hơn so với thế hệ trước và có con muộn hơn. Do đó, họ ít chịu áp lực hơn trong việc phải kiếm được thu nhập ổn định ở tuổi 20. Lĩnh vực dịch vụ tăng trưởng "bùng nổ" đã mang đến cho họ những cơ hội công việc tốn ít sức lao động hơn như nhân viên trong trung tâm thương mại hay lễ tân khách sạn.
Vấn đề này đặc biệt "căng thẳng" ở Trung Quốc, nơi tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên thành thị lên tới 21% trong tháng 6 dù nhiều nhà máy thiếu lao động nghiêm trọng. Các công ty đa quốc gia đang chuyển hoạt động sản xuất sang các nước lân cận. Nhiều chủ nhà máy ở đại lục cho biết họ cũng đang gặp "đủ thứ khó khăn" trong việc thu hút lao động trẻ.
Theo dữ liệu từ Tổ chức Lao động Quốc tế của LHQ, mức lương tại nhà máy ở Việt Nam đã tăng hơn gấp đôi kể từ năm 2011 lên 320 USD/tháng, gấp 3 lần tốc độ ở Mỹ. Tại Trung Quốc, con số này là 122% từ năm 2012 đến 2021.
## Thực tế mới của thị trường lao động không đơn giản đâu
Trước đây, để giải quyết vấn đề, các nhà sản xuất chỉ cần "đổi địa điểm" đến nơi có chi phí lao động thấp hơn là xong. Song, tình hình hiện tại lại không dễ dàng như vậy. Một số quốc gia châu Phi và Nam Á có lực lượng lao động lớn, nhưng nhiều nơi lại không ổn định về chính trị hay thiếu cơ sở hạ tầng tốt và lực lượng lao động có tay nghề.
Các thương hiệu đồ may mặc đã gặp khó khăn khi họ mở rộng sang Myanmar và Ethiopia vì bất ổn chính trị. Bangladesh từng là lựa chọn hàng đầu nhưng lại "lận đận" vì các chính sách thương mại không cởi mở và cảng tắc nghẽn.
Ấn Độ có số lượng dân "siêu khủng" và nhiều doanh nghiệp đã lựa chọn đây là địa điểm thay thế Trung Quốc. Song, nhiều giám đốc nhà máy đã phàn nàn về khó khăn khi giữ chân lao động trẻ. Nhiều người thích làm nông hơn vì được nhà nước hỗ trợ hoặc lựa chọn các công việc tự do. Trong khi đó, các kỹ sư thì bỏ việc ở nhà máy để "chuyển hướng" sang làm IT cho nó "xịn".
Trong bối cảnh đó, các chủ nhà máy ở châu Á đã nỗ lực cải thiện phúc lợi ở nơi làm việc, như trợ cấp việc học mẫu giáo và tài trợ cho các chương trình đào tạo kỹ thuật. Một số đang chuyển nhà máy đến vùng nông thôn, nơi người dân sẵn sàng làm các công việc chân tay hơn.
Hiện tại, thị trường lao động đã "thay đổi nhiều lắm" so với 2 thập kỷ trước, khi việc tìm nhân viên không còn đơn giản chỉ là mở cổng là có hàng dài người kéo đến nữa.
Năm 2001, Nike cho biết hơn 80% công nhân trong nhà máy của họ là người châu Á, chủ yếu là ở tuổi 22, độc thân và gia đình làm nông. Hiện tại, độ tuổi trung bình của công nhân Nike Trung Quốc là 40, ở Việt Nam là 31, một phần do dân số châu Á đang "già hoá" nhanh chóng.
Lovesac, nhà sản xuất đồ nội thất của Mỹ, cho biết lực lượng lao động của họ ở Trung Quốc đang già đi và gặp khó khi tìm nhân sự trẻ tuổi hơn. CEO Shawn Nelson cho hay, người trẻ "dính" smartphone và hoà nhập với văn hoá toàn cầu, nên họ không hứng thú với công việc trong nhà máy.
Trong bối cảnh các nhà máy châu Á chuyển sang tự động hoá, nhiều công ty khó tìm được công nhân có khả năng vận hành máy móc hiện đại. Các nhà quản lý cho biết, thanh niên ít quan tâm đến kỹ thuật cơ khí và những người thích lĩnh vực này lại "trôi dạt" sang ngành nghề khác.
Susi Susanti, 29 tuổi đến từ Indonesia, cho biết cô đã thử làm việc tại nhà máy sau khi tốt nghiệp trung học. Cô không "ưng" công việc trong cả nhà máy điện tử lẫn đóng giày. Sau đó, Susi đã học tiếng Trung Quốc và nhận việc chăm sóc một cặp vợ chồng lớn tuổi người Đài Loan.
Hiện tại, thù lao của Susi cao hơn gấp 3 lần so với khi làm trong nhà máy ở Indonesia. Hơn nữa, cô cũng thấy công việc này "chill" hơn nhiều luôn.
Nguồn: soha.vn