Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã thả ra những keyword cực kỳ quan trọng cho giai đoạn 2026-2030: hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam. Nghe có vẻ "formal" nhưng thực ra đây là những thứ siêu cần thiết để build nên nền văn hóa Việt Nam vừa tiên tiến vừa đậm đà bản sắc dân tộc. Vậy từ góc nhìn của một giảng viên trẻ kiêm nhà nghiên cứu văn hóa - nghệ thuật, những "hệ giá trị" này có thể được hiểu và lan tỏa thế nào trong môi trường đại học, đặc biệt với các bạn sinh viên?
"Những khái niệm như hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa hay chuẩn mực con người Việt Nam không phải là thứ gì hoàn toàn mới mẻ đâu. Nó chỉ là cách gọi lại mạch nguồn đã tồn tại lâu lắm rồi trong đời sống thôi. Cái mới ở đây là chúng ta đang ý thức rõ hơn rằng văn hóa không chỉ là di sản quá khứ mà là một cấu trúc sống, cần được diễn giải liên tục trong bối cảnh hiện đại.
Với sinh viên bây giờ, các hệ giá trị ấy không thể tồn tại dưới dạng khẩu hiệu suông được. Nó phải đi vào trải nghiệm cụ thể: qua cách ứng xử trong gia đình, tinh thần tôn trọng sự khác biệt, ý thức cộng đồng và trách nhiệm sáng tạo."
Từ góc nhìn giáo dục nghệ thuật, mình tin rằng hệ giá trị chỉ có sức sống khi được "thẩm mỹ hóa" trong đời sống. Một đồ án thiết kế khai thác chất liệu dân gian, một bộ phim ngắn kể câu chuyện về gia đình ngày Tết, hay một triển lãm nhỏ trong khuôn viên trường - đều là cách để người trẻ chạm vào giá trị bằng cảm xúc và trải nghiệm chứ không phải bằng định nghĩa khô khan.
Văn hóa không nằm ở việc lặp lại truyền thống, mà ở khả năng đối thoại giữa quá khứ và hiện tại - giống như cách mỗi thế hệ viết tiếp một câu chuyện còn dang dở vậy.
Hiện nay, cùng với nhu cầu tìm kiếm cơ hội học tập và việc làm, sự dịch chuyển của người trẻ từ nông thôn ra thành thị đang làm thay đổi nhiều thiết chế gia đình và cộng đồng ở cả hai chiều. Đây chỉ là thách thức hay còn mở ra những cơ hội mới cho sáng tạo văn hóa? Chúng ta có thể làm gì để quá trình dịch chuyển ấy trở nên hài hòa và nhân văn hơn?
"Sự dịch chuyển từ nông thôn ra thành thị là xu hướng toàn cầu rồi, không riêng gì Việt Nam. Mình không xem đó chỉ là nguy cơ mà còn là một quá trình tái cấu trúc văn hóa.
Trong một bài viết, mình từng gọi hiện tượng đó là những 'đứt gãy' - khi nhiều bạn sinh ra ở đô thị không còn hình dung được thế giới mục đồng nữa, còn nông thôn lại dần đánh mất nhịp sống quen thuộc trước làn sóng đô thị hóa. Nhưng 'đứt gãy' không đồng nghĩa với game over đâu, nó chỉ cho thấy chúng ta đang đứng giữa một bước ngoặt thôi."
Đã có nhiều ý kiến chỉ ra sự mất kết nối, thậm chí là sự "đứt gãy" giữa con người ngày nay, đặc biệt là giới trẻ với những giá trị truyền thống: văn hóa, lịch sử, ngôn ngữ, thậm chí cả nền tảng đạo đức... Đây có phải là xu hướng tất yếu và trường đại học có thể trở thành cầu nối giữa truyền thống - hiện tại như thế nào?
"Mình không nghĩ đây là xu hướng tất yếu. Có thể có những khoảng cách, thậm chí những 'chấn thương' văn hóa, nhưng lịch sử cho thấy truyền thống luôn biết cách biến đổi để tiếp tục tồn tại và phát triển.
Vấn đề nằm ở cách chúng ta approach nó thế nào? Bởi nếu chỉ đóng khung truyền thống trong bảo tàng, người trẻ sẽ thấy xa lạ. Nhưng nếu biến nó thành chất liệu của đời sống đương đại, sự kết nối sẽ tự nhiên quay lại."
Văn hóa "xem – nghe – lướt" đang dần lấn át văn hóa "đọc", đặc biệt trong giới trẻ. Là dịch giả, giảng viên nghệ thuật và cũng là một người trẻ, anh nhìn thấy những tác động nào, cả tích cực lẫn tiêu cực, đối với các hệ giá trị văn hóa?
"Sự lên ngôi của hình ảnh, video ngắn là thực tế không thể đảo ngược rồi. Nó mang lại nhiều cơ hội như tri thức được phổ biến nhanh hơn, nghệ thuật có thêm kênh biểu đạt, sinh viên dễ tiếp cận thế giới đa chiều.
Nhưng mặt trái là tư duy dễ bị phân mảnh, chiều sâu suy tưởng bị bào mòn, và mỗi cá nhân bị 'rèn luyện' cho quen thuộc với những hình thức tri thức 'đóng gói'. Là người dịch sách và giảng dạy, mình cảm nhận rõ sự chuyển biến này ngay trong lớp học."
Trong các lớp học hiện nay, anh thường đưa những chất liệu văn hóa truyền thống vào bài tập sáng tạo như thế nào để sinh viên không chỉ "sao chép hình thức" mà thực sự hiểu tinh thần của di sản?
"Trong các học phần, mình luôn nhấn mạnh với sinh viên rằng di sản không phải 'kho mẫu' để chép lại, mà là một hệ sinh thái ý nghĩa và biểu tượng cần được thấu hiểu trước khi chuyển hóa thành sáng tạo.
Với mỗi chuyên ngành, mình đều thiết kế bài tập sao cho phù hợp với đặc thù của nó. Ví dụ, với sinh viên Nghệ thuật tạo hình đương đại, các bạn được khuyến khích đối thoại với biểu tượng dân gian bằng các ngôn ngữ tạo hình đa dạng; sinh viên Nhiếp ảnh nghệ thuật lại tiếp cận di sản qua câu chuyện đời sống đương thời của cộng đồng; còn Thiết kế đồ họa, nội thất phải đi sâu vào logic cấu trúc, vật liệu, tinh thần thủ công để tránh biến họa tiết truyền thống thành thứ trang trí rỗng tuếch.
Ở ngành Quản trị đô thị thông minh và bền vững, mình giao đề bài nghiên cứu các không gian văn hóa đặc thù như chợ, đình, phố nghề, khu tập thể để đề xuất giải pháp tái sinh đô thị dựa trên bản sắc. Với Quản lý giải trí và sự kiện, sinh viên xây dựng kịch bản sự kiện đương đại trên nền chất liệu bản địa nhưng gắn với kinh tế sáng tạo.
Cách làm này fit với định hướng phát triển công nghiệp văn hóa mà Đại hội XIV đã nhấn mạnh: Biến sức mạnh văn hóa và con người thành nguồn lực nội sinh cho phát triển.
Điều quan trọng nhất là đưa sinh viên ra khỏi không gian khép kín của lớp học để bước vào đời sống thông qua điền dã ở làng nghề, gặp gỡ nghệ nhân, thực hiện dự án cùng cộng đồng. Khi chạm vào những thực hành sống động ấy, các bạn sẽ nhận ra truyền thống không phải là lớp vỏ hình thức cũ kỹ, mà là tinh thần sáng tạo bền bỉ đã nuôi dưỡng con người Việt qua nhiều thế hệ.
Từ điểm tựa ấy, người trẻ có thể bước vào thị trường sáng tạo hôm nay với đầy đủ kỹ năng nghề nghiệp, cùng một tâm thế và căn cước văn hóa vững vàng."
Cảm ơn anh nhiều nha!
---
Profile đáng nể của anh Phạm Minh Quân:
Anh là nhà nghiên cứu và giáo dục nghệ thuật, hiện đang là Giảng viên Khoa Nghệ thuật và Thiết kế, trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (ĐHQG Hà Nội). Anh là chủ biên và đồng tác giả các công trình chuyên khảo, dịch giả sách và viết nhiều tiểu luận, công bố khoa học về lĩnh vực nhân học văn hóa, lý luận, phê bình và lịch sử nghệ thuật.
Một số tác phẩm tiêu biểu: Nhân học văn hóa ở Việt Nam - diễn trình và nghiên cứu (đồng chủ biên, 2024), Mỹ thuật và nghệ thuật ứng dụng ở Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX - Từ góc nhìn giáo dục nghệ thuật (đồng tác giả, 2024), Hoàng hôn phương Tây (Oswald Spengler, dịch, 2026), Thiết kế Nội thất từ 1900 (Anne Massey, 2025, dịch), Nghệ thuật Photomontage (Dawn Ades, dịch, 2025), Xem tranh (Susan Woodford, dịch, 2023), Người chơi (Johan Huizinga, dịch, 2023), Những nguyên lý của lịch sử nghệ thuật (Heinrich Wölfflin, dịch, 2022), Hồi ức của một nhà buôn tranh (Ambroise Vollard, dịch, 2022), Tư duy nguyên thủy (Franz Boas, dịch, 2020), Tình dục và ức chế ở xã hội man dã (Bronislaw Malinowski, dịch, 2019), Các mô thức văn hóa (Ruth Benedict, dịch, 2018)...
Nguồn: svvn.tienphong.vn