Liệu mình còn kịp cứu bé tê tê không?
Câu chuyện tình yêu của chị Elisa Panjang với tê tê bắt đầu từ năm 10 tuổi, khi chị còn sống ở ngôi làng xanh mướt giữa rừng cây miền bắc đảo Borneo. Hôm đó, đang chơi tung tăng trong sân thì chị bé phát hiện một con vật màu nâu, có vảy đang lè nhè bò dọc bìa rừng. Đã quen với cầy hương và lợn rừng rồi, nhưng em này trông lạ lắm!
Chạy ù về mách mẹ, chị mới biết đó là "tenggiling" - tên tiếng Malay của tê tê - loài ăn kiến có lớp vảy cứng như áo giáp. Vẻ ngoài độc lạ của tê tê khiến Panjang mê mẩn ngay: "Tôi đã yêu con tê tê từ cái nhìn đầu tiên. Nó trở thành động vật yêu thích số 1 của tôi luôn."
Giờ chị Panjang là nhà bảo tồn tại Trung tâm Bảo tồn Danau Girang ở Sabah, Malaysia, chuyên về tê tê Sunda (tên khoa học là Manis javanica) - loài đang nguy cấp đỏ ở Đông Nam Á.
Từ tò mò ban đầu, Panjang nghiên cứu về tê tê Sunda ngay từ năm cuối đại học, tiếp tục ở bậc thạc sĩ, và giờ là nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Cardiff. Nhưng trong khi chị càng tìm hiểu sâu thì số lượng tê tê ngoài tự nhiên càng... giảm thảm hại
8 loài tê tê đang sống ở Châu Phi và Châu Á, tất cả đều đang gặp nguy hiểm đỏ. Dù buôn bán tê tê đã bị cấm quốc tế từ tháng 1/2017, nhưng nạn buôn lậu vẫn diễn ra ầm ầm. Ở Đông Nam Á, tê tê Sunda bị săn trộm và tuồn lậu từ đường bộ đến đường biển vào Việt Nam và Trung Quốc vì thịt và vảy tê tê được cho là "có công dụng chữa bệnh" (spoiler: không có đâu nhé!).
Từ năm 2015, Panjang cùng team các nhà bảo tồn và chuyên gia động vật hoang dã ở Sabah đã chiến đấu để bang này có luật bảo vệ tê tê Sunda chặt chẽ hơn. Cuối cùng vào Ngày Quốc tế Tê Tê 2018 (18/2), nỗ lực của họ được đền đáp: chính quyền bang nâng cấp mức bảo vệ tê tê Sunda lên Cấp 1 trong Sắc lệnh Bảo tồn Động vật Hoang dã Sabah. Trước đây còn săn hợp pháp được, giờ săn là vi phạm luật liền!
Con số khủng khiếp thế này sao?
Từ năm 2010 đến 2015, chính quyền 67 quốc gia đã bắt giữ khoảng 27.000 con tê tê nguyên con, cộng thêm 120 tấn tê tê nguyên con và từng phần khác. Những số liệu này được công bố tháng 12/2017 bởi TRAFFIC - tổ chức phi chính phủ quốc tế theo dõi buôn bán động vật hoang dã.
Nghiên cứu còn phát hiện bọn buôn lậu cực kỳ tinh vi, dùng hơn 150 tuyến đường khác nhau và mỗi năm lại có thêm 27 hành trình mới. Phần lớn thịt tê tê đều được bán vào Trung Quốc. Tháng 11/2017, chính quyền Trung Quốc bắt giữ 11,9 tấn vảy tê tê tại cảng biển miền nam - số vảy từ khoảng 20.000 con tê tê Châu Phi
Tê tê đi chậm rì và vẫy cái đuôi dài phía sau - điều này khiến chúng dễ bị tóm quá.
"Nếu bạn thấy một con trong rừng thì chắc chắn bạn sẽ bắt được nó," Panjang giải thích. "Vấn đề là khó thấy chúng thôi."
Tê tê Sunda sống đơn độc và rất kín đáo. Chúng di chuyển lặng lẽ trên nền rừng, lớp vảy nâu là bộ camo hoàn hảo. Chúng có thể trốn trong hang hoặc trên cây - nơi chúng leo trèo nhanh đến bất ngờ.
Trong 7 năm nghiên cứu bằng camera bẫy, GPS và đi bộ rừng, Panjang chỉ gặp tê tê trong tự nhiên... đúng 7 lần thôi!
Vậy sao bọn săn trộm bắt được hàng ngàn con? Theo một thợ săn kể với Panjang, họ cũng khó khăn lắm, phải giăng lưới dài tới 100m trên nền rừng. Họ chỉ bán khi đã gom đủ số lượng lớn.
Trước đây ở Malaysia, dân địa phương săn tê tê Sunda để ăn thôi. Giờ không còn nữa. Nhu cầu khủng từ Việt Nam và Trung Quốc đã biến nghề săn tê tê ở Malaysia và khu vực thành... cơn ác mộng.
Năm 2015, team Panjang và các nhà bảo tồn, quản lý động vật hoang dã ở bang Sabah bắt đầu chiến dịch nâng cấp tình trạng bảo vệ tê tê Sunda lên mức tuyệt đối. Nhưng để sửa luật cần bằng chứng khoa học thật chắc cho thấy tê tê Sunda đang bị đe dọa nghiêm trọng.
Plot twist: không ai biết có bao nhiêu con tê tê Sunda ở Sabah. Đến giờ vẫn không biết! Các nhà khoa học không có công cụ hiệu quả để tìm và đếm loài này.
Vì thiếu data cụ thể về số lượng, đề xuất của họ bị từ chối. Team Panjang làm lại đề xuất khác, lại bị từ chối. Cứ thế lặp đi lặp lại.
"Chúng tôi không thể đáp ứng hết dữ liệu khoa học họ yêu cầu," Panjang chia sẻ. "Thất vọng và khổ sở vô cùng luôn."
Thế là họ đổi chiến thuật: tung chiến dịch kêu gọi công chúng chú ý đến tình cảnh của tê tê Sunda. "Chúng tôi cố gắng để mọi người hiểu tê tê quan trọng thế nào với đất nước."
Thay vì nêu số lượng tê tê, họ trích dẫn số liệu buôn lậu từ Công ước CITES để chứng minh áp lực săn trộm khổng lồ lên tê tê Sunda.
Cuối cùng, sau hơn 6 lần bị reject, đề xuất được chấp nhận!
Nỗ lực của các nhà bảo tồn như Panjang không chỉ thay đổi luật mà còn thay đổi cả con người.
Panjang và team tổ chức các buổi học, trình diễn ở trường học và làng xóm, tham gia radio và giao lưu với báo chí.
Giờ Panjang thỉnh thoảng nhận điện thoại giữa đêm từ người dân phát hiện tê tê Sunda bên ngoài nhà, bị chó cắn. Chị sẽ liên hệ cơ quan bảo vệ động vật hoang dã để cứu em tê tê.
"Tôi chưa bao giờ nhận được những cuộc gọi như vậy 5 năm trước," Panjang chia sẻ. "Điều đó rất tốt!"
Có lần, một người từng làm thợ săn tham gia chương trình của Panjang phát hiện tê tê trong vườn nhà. Ông lập tức gọi cho chị và giao lại con tê tê.
"Tôi rất ngạc nhiên vì lẽ ra ông ấy có thể bán nó đi. Ông đã học được điều gì đó từ buổi nói chuyện và điều đó ý nghĩa lắm với tôi." Panjang đã gắn GPS theo dõi cho con tê tê và thả về rừng.
Dù giáo dục và tiếp cận cộng đồng quan trọng cho sự sống còn lâu dài của tê tê Sunda, Panjang cho rằng ưu tiên ngay lập tức phải là tăng cường thực thi pháp luật và thiết lập các trung tâm giải cứu ở tất cả quốc gia có tê tê Sunda.
Tê tê nổi tiếng khó nuôi nhốt và hầu hết sẽ chết trong vòng 6 tháng. Vì hiện số tê tê bị bắt nhiều hơn số tê tê ngoài tự nhiên, mạng lưới trung tâm giải cứu phải là ưu tiên số 1, Panjang lý giải.
Các trung tâm giải cứu cần "làm việc sát sao và cung cấp phương thức chăm sóc tê tê trong điều kiện nuôi nhốt tốt hơn."
Theo khảo sát từ nhóm chuyên gia tê tê của IUCN, tê tê Sunda sẽ tuyệt chủng trong tự nhiên nếu không ngăn chặn nạn săn trợm và buôn lậu.
"10 năm là khoảng thời gian ngắn," Panjang nói. Nếu các trung tâm cứu hộ phối hợp và tiếp tục nghiên cứu về tê tê, chị tin "ít nhất chúng ta có thể thấy chút tiến bộ trong bảo tồn tê tê Sunda."
Nguồn: tinhte.vn