Từ hồi còn thời Bắc thuộc, Việt Nam mình đã "hút" văn hóa Nho giáo từ Trung Quốc rồi đó. Bên Tàu họ tôn Khổng Tử là "vạn thế sư biểu" (thầy của muôn đời luôn), còn gọi là "tiên thánh" nữa cơ.
Riêng mình, từ thời Lý bắt đầu mở trường dạy Nho học chính thức, cũng lập luôn Văn Miếu để thờ ông già Khổng này rồi
Bên Tàu phong tước Khổng Tử thế nào?
Ở Trung Quốc, từ đời Hán, Khổng Tử đã được vua phong tước công (Bao Thành Tuyên Ni công) - là tước cao nhất trong 5 bậc quý tộc luôn á.
Qua đời Đường, còn được lên hạng thành vương nữa, khi vua Đường Huyền Tông phong làm Văn Tuyên vương.
Đến đời Tống, vua Tống Chân Tông còn "buff" thêm mỹ hiệu, nâng cấp thành Đại thánh Văn Tuyên vương. Sang tận đời Thanh, vua Thanh Thế Tổ (Thuận Trị) tiếp tục cộng thêm danh hiệu dài ngoằng: Đại thành chí thánh Văn Tuyên vương Thánh sư
Còn ở Việt Nam thì sao?
Văn Miếu đầu tiên được vua Lý Thánh Tông cho xây năm 1070, niên hiệu Thần Vũ năm thứ hai.
"Đại Việt sử ký toàn thư" có ghi: "Mùa Thu tháng 8, làm Văn Miếu, đắp tượng Khổng Tử, Chu Công và Tứ phối, vẽ tượng Thất thập nhị hiền, bốn mùa cúng tế. Hoàng thái tử đến đấy học". Đến năm 1076 thì vua Lý Nhân Tông lập trường Quốc Tử Giám ngay cạnh Văn Miếu luôn.
Thời Lê, Văn Miếu được xây khắp các trấn, rồi mở rộng ra các tỉnh. Nhưng đầu thời Nguyễn, ngay năm Gia Long thứ nhất (1802), vua Gia Long đã ra lệnh giảm bớt Văn Miếu ở cấp phủ, huyện trở xuống.
Theo "Đại Nam thực lục", lúc đó trấn thần Thanh Hóa xin phép được giữ Văn Miếu ở ba phủ Hà Trung, Thiệu Thiên, Tĩnh Gia như thời Lê. Nhưng vua bảo Lễ bộ: "Kính, nghĩa là chủ một, một thì phải chuyên, nhiều thì nhàm. Vậy bàn bớt đi". Sau đó nhà vua hạ lệnh chỉ lập một miếu ở dinh trấn (đến đời Minh Mạng đổi thành tỉnh) để thờ cho tập trung.
Ở Văn Miếu Hà Nội bây giờ, phía trên tượng Khổng Tử có bức hoành phi chạm 4 chữ "Vạn thế sư biểu", theo sử sách là do vua Khang Hy nhà Thanh tự tay viết, rồi ban cho sứ thần Việt Nam đem về khắc treo đó.
Plot twist: Khổng Tử từng mặc đồ vua!
Theo sử sách, thời Lê trong Văn Miếu Thăng Long có thờ tượng Khổng Tử mặc... trang phục vua luôn á!
"Đại Việt sử ký tục biên" chép: Năm Cảnh Hưng thứ 16 (1755), thời vua Lê Hiển Tông, triều đình bắt đầu chế áo cổn, mũ miện mặc cho tượng Khổng Tử. Đó là theo lời đề xuất của Tham tụng Nguyễn Huy Nhuận: "Thánh nhân là thầy của đế vương muôn đời, mà lễ phục vẫn dùng phẩm phục quan Tư khấu (quan coi việc hình án thời nhà Chu, Khổng Tử hồi xưa làm quan này ở nước Lỗ), không tỏ được lòng tôn sùng". Triều đình liền đổi làm mũ miện, áo cổn - tức phẩm phục của vương giả để thờ.
Như vậy, hồi thời Lê, khi tế Khổng Tử trong văn tế có thể gọi ông là "Văn Tuyên vương". Nhưng...
Đến thời Nguyễn thì "đổi game" luôn!
Vua Gia Long đã ra lệnh KHÔNG gọi Khổng Tử theo tước vương nữa, mà sai gọi ông là "Chí thánh tiên sư".
"Đại Nam thực lục" ghi lại chi tiết: "Gia Long năm thứ 7 (1808), mùa Hạ, tháng 4, vua tôn chuộng đạo Nho, rất chú ý việc lễ nhạc, từng hỏi Lễ bộ về nghi lễ tế Văn Miếu.
Vua nhân đó bảo bầy tôi: "Trong Văn Miếu trước có tượng, hiệu là Văn Tuyên vương. Trẫm nghĩ rằng tước vương tuy trọng, nhưng không hợp nghĩa tôn thầy, tượng tuy cổ thật, song gần như là khinh nhờn. Đó là vì khi bắt đầu gây dựng còn noi theo chế độ các đời trước, chưa rỗi chỉnh đốn lại. Nay bàn lễ xét văn là trách nhiệm ở trẫm, bọn khanh nên hiểu ý trẫm, tâu bày việc đó cho trẫm nghe".
Bầy tôi xin theo chế độ nhà Minh, đổi làm bài vị, xưng là Chí thánh tiên sư Khổng Tử cho hợp lễ ý. Vua cho là phải.
Sau đó, tượng Khổng Tử ở các Văn Miếu đều dỡ đi, chỉ để bài vị thờ thôi. Còn bức tượng Khổng Tử trong Văn Miếu Hà Nội ngày nay, theo Ban Quản lý di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám, được sưu tầm từ huyện Từ Liêm vào thập niên 1960 đem về thờ đó.
Phía sau bức tượng này có khám thờ, trên có ngai, trước đây có bài vị cổ đề: "Đại thành chí thánh Tiên sư Khổng Tử thần vị", nhưng theo Sở VH&TT Hà Nội thì bài vị từ thời xưa đã mất rồi
Quy chế Văn Miếu được chuẩn hóa
Cũng năm 1808, vua Gia Long sai Lễ bộ bàn định quy thức Văn Miếu ở các thành dinh trấn. Theo đó, chính đường ba gian bốn chái, tiền đường năm gian hai chái, bên phải dựng đền Khải thánh (miếu thờ bố mẹ Khổng Tử) ba gian hai chái. Mọi thứ từ nhà cửa, biển ngạch, bài vị, đồ thờ đến nghi thức tế tự đều được chép thành giáp lệnh ban hành. Các Văn Miếu đều được cấp mấy chục người phu để dọn dẹp, phục vụ khi có lễ.
Dù vua Gia Long ban đầu chỉ cho lập Văn Miếu ở cấp trấn, nhưng cuối triều đại này Văn Miếu đã được xây xuống tận cấp phủ, huyện. Cả cấp tổng, xã, thôn cũng có miếu thờ Khổng Tử, gọi là Văn Miếu, Thánh Từ, văn chỉ...
Nguồn: soha.vn