VitLovely6055
New member
Từ góc nhìn tâm lý học phát triển, câu trả lời không đơn giản chỉ là do bẩm sinh hay môi trường đâu nhé!
Trong các hội nhóm nuôi con, cứ đọc là thấy các bậc cha mẹ trẻ băn khoăn: "Sao con nhà người ta ngoan thế?", "Con mình sinh ra đã khó tính à?", hay "Là do gen hay do mình nuôi chưa đúng vậy trời?".
Từ góc nhìn của tâm lý học phát triển thì câu trả lời không đơn giản là bẩm sinh hay môi trường đâu, mà nằm ở một concept siêu quan trọng: KHÍ CHẤT (temperament) của trẻ sơ sinh - cái nền tảng ảnh hưởng sâu đậm đến cách các bé phản ứng với thế giới ngay từ những ngày đầu tiên chào đời luôn.
Research hơn 20 năm khẳng định: có thật đấy các ba mẹ ơi!
Ngay từ những ngày đầu sau sinh, các bé đã khác biệt rõ rệt về mức độ nhạy cảm, khả năng tự ru mình ngủ, phản ứng với kích thích và nhịp sinh hoạt rồi. Có bé dễ ngủ, dễ ăn, dễ dỗ chill phết; có bé lại hay quấy khóc, khó thích nghi với thay đổi dù chỉ là chuyện nhỏ xíu thôi.
Giới khoa học gọi tập hợp những khác biệt này là khí chất - không phải tính cách hoàn chỉnh đâu, nhưng là "tone màu" ban đầu của sự phát triển tâm lý.
Điều đáng chú ý là: khí chất không hoàn toàn do di truyền, mà được hình thành rất sớm thông qua sự tương tác giữa bé và người chăm sóc trong những ngày đầu đời. Trước 2 tuổi, khí chất vẫn có thể thay đổi phần nào theo cách nuôi dưỡng; sau mốc này, nó dần stable và kéo dài đến tuổi trưởng thành.
Tuy nhiên, khí chất không phải định mệnh nha! Nó không quyết định con sẽ trở thành ai, mà chỉ ảnh hưởng đến cách con phản ứng với môi trường và cách môi trường cần điều chỉnh để phù hợp với con thôi.
Những nghiên cứu huyền thoại về khí chất trẻ em
Những nghiên cứu nền tảng về khí chất trẻ em được thực hiện từ những năm 1950 bởi hai nhà tâm lý học Alexander Thomas và Stella Chess (Mỹ). Theo dõi hơn 100 trẻ từ sơ sinh đến trưởng thành, họ chia khí chất trẻ thành ba nhóm chính:
Trẻ dễ thích nghi: nhịp sinh hoạt đều đặn, dễ tiếp cận người lạ, cảm xúc tích cực, dễ được an ủi. Đây chính là nhóm mà cha mẹ hay gọi vui là "em bé thiên thần" đó
Trẻ chậm làm quen: trầm lắng, phản ứng nhẹ với kích thích, cần thời gian và sự dịu dàng để thích nghi với môi trường mới.
Trẻ khó tính: nhịp sinh hoạt thất thường, cảm xúc không ổn định, khó dỗ dành, dễ stress khi thay đổi môi trường.
Khoảng một phần ba trẻ không nằm trọn trong nhóm nào, mà là sự mix của nhiều đặc điểm.
Sau đó, một nhà nghiên cứu khác là Mary Rothbart (Mỹ) còn bổ sung thêm một yếu tố quan trọng: khả năng tự điều chỉnh. Nghĩa là, không chỉ khí chất khác nhau, mà khả năng trẻ học cách kiểm soát cảm xúc, chú ý và hành vi cũng khác nhau nữa.
Phân loại của "bà đỡ thì thầm" - chi tiết hơn nhiều!
Tuy nhiên, các nghiên cứu của hai học giả trên vẫn khiến người ta cảm thấy chưa thể bao quát được tất cả các kiểu em bé. Một người khác có kinh nghiệm nuôi dưỡng lâu năm, nữ bảo mẫu Tracy Hogg (tác giả The Secret of Baby Whisperer), sau khi tiếp xúc với hàng ngàn em bé, dựa trên nền tảng y học và kinh nghiệm thực tế, đã tổng kết ra năm kiểu khí chất: thiên thần, mô phạm, dễ cáu, hiếu động và nóng nảy.
Em bé "thiên thần": ít khóc, dễ ngủ, có thể tự chơi, thích nghi nhanh với môi trường mới.
Em bé "mô phạm": có quy luật sinh hoạt rõ, cần một chút thời gian làm quen nhưng dễ điều chỉnh.
Em bé dễ cáu kỉnh: nhạy cảm, dễ bị kích thích, cần lịch sinh hoạt ổn định và dễ dự đoán.
Em bé hiếu động: tò mó, nhiều năng lượng, có "chính kiến", khó ngủ dài vì sợ miss điều gì đó thú vị.
Em bé cáu gắt: khó chiều, khó dỗ, dễ bùng nổ cảm xúc, thường khiến cha mẹ kiệt sức nhất.
Việc phân loại này không phải để "dán nhãn" trẻ, mà giúp cha mẹ hiểu đúng nhu cầu thật sự của con mình nha.
Sai lầm phổ biến: áp "template" cho mọi đứa trẻ
Sai lầm phổ biến của nhiều gia đình là cố áp một khuôn mẫu nuôi dạy cho mọi đứa trẻ: cùng giờ ăn, cùng giờ ngủ, cùng cách dỗ dành. Nhưng với khí chất khác nhau, một cách nuôi đúng với bé này có thể trở thành áp lực với bé khác đấy.
Bé nhạy cảm cần lịch sinh hoạt ổn định và sự báo trước bằng lời nói. Bé hiếu động cần được tôn trọng nhịp riêng, dẫn dắt mềm mại thay vì ép buộc. Bé cáu gắt cần môi trường ít kích thích và sự kiên định bền bỉ từ người lớn. Điểm chung không nằm ở kỹ thuật, mà ở sự quan sát, kiên nhẫn và đồng cảm.
Plot twist: Cùng khí chất nhưng môi trường khác = kết quả khác hẳn!
Hai đứa trẻ có khí chất tương tự nhau, nhưng lớn lên trong hai môi trường nuôi dưỡng khác nhau, hoàn toàn có thể phát triển theo hai hướng rất khác nhau luôn.
Các nghiên cứu trong tâm lý học phát triển chỉ ra rằng, sự phù hợp giữa khí chất của trẻ và cách người lớn phản hồi (goodness of fit) mới là yếu tố quyết định con có phát triển cân bằng hay không. Khi bé có khí chất nhạy cảm nhưng lại sống trong môi trường nhiều quát mắng, gấp gáp, thiếu nhất quán, mức độ căng thẳng sẽ tăng cao. Ngược lại, nếu cùng một đứa bé ấy được nuôi dưỡng trong sự ổn định, dự đoán được và giàu đồng cảm, bé sẽ dần học được cách tự trấn an và kiểm soát cảm xúc.
Điều này lý giải vì sao khí chất không phải là "án tử". Một em bé dễ cáu kỉnh không đồng nghĩa với một đứa trẻ khó dạy, càng không đồng nghĩa với một người lớn nóng nảy sau này. Ngược lại, nếu người lớn gán nhãn "khó tính", "khó nuôi", "phiền phức" cho con ngay từ sớm, chính những nhãn dán ấy mới có nguy cơ trở thành lời tiên tri tự ứng nghiệm.
Ba yếu tố vàng trong nuôi dạy: Nhất quán - Quan sát - Đồng cảm
Yếu tố nuôi dạy thể hiện rõ nhất qua ba khía cạnh: sự nhất quán, khả năng quan sát và mức độ đồng cảm.
Thứ nhất, sự nhất quán giúp con cảm thấy thế giới này có trật tự và an toàn. Với những bé nhạy cảm hoặc dễ cáu, lịch sinh hoạt đều đặn, phản ứng của người lớn không quá thất thường chính là "điểm tựa" để hệ thần kinh của con dần ổn định.
Thứ hai, khả năng quan sát giúp cha mẹ hiểu rằng cùng một hành vi nhưng có thể xuất phát từ những nhu cầu khác nhau. Một em bé khóc có thể vì đói, vì mệt, vì quá tải kích thích hoặc đơn giản là chưa đủ khả năng diễn đạt. Khi người lớn chịu dừng lại để quan sát thay vì phản ứng vội vàng, con sẽ học được rằng cảm xúc của mình được lắng nghe.
Và cuối cùng, sự đồng cảm không có nghĩa là chiều theo mọi yêu cầu của con mà là thừa nhận cảm xúc của con là có thật và hợp lý ở thời điểm đó. Khi con được giúp gọi tên cảm xúc, "con đang mệt", "con đang khó chịu vì thay đổi" - con dần hình thành khả năng tự nhận diện và điều chỉnh cảm xúc của chính mình.
Kết luận: Không có bé "xấu tính", chỉ có cách nuôi chưa phù hợp!
Nói cách khác, nuôi dạy không nhằm biến con thành một kiểu khí chất khác, mà là giúp con phát triển tốt nhất trong chính khí chất mà mình có. Một đứa trẻ hiếu động vẫn có thể học được sự tập trung; một đứa trẻ nhạy cảm vẫn có thể trở nên vững vàng; một đứa trẻ cáu gắt vẫn có thể lớn lên với khả năng kiểm soát bản thân tốt nếu được nuôi dưỡng đúng cách.
Không có em bé "xấu tính", chỉ có những em bé chưa được nuôi dưỡng theo cách phù hợp với mình. Khi cha mẹ thôi so sánh, thôi tự trách, thôi cố "sửa" con cho giống con nhà người khác, hành trình nuôi con sẽ bớt căng thẳng hơn rất nhiều đó!
Bởi sau cùng, điều quan trọng không phải là con thuộc kiểu khí chất nào, mà là con có được lớn lên trong sự thấu hiểu, tôn trọng và yêu thương hay không.
Nguồn: kenh14.vn
Trong các hội nhóm nuôi con, cứ đọc là thấy các bậc cha mẹ trẻ băn khoăn: "Sao con nhà người ta ngoan thế?", "Con mình sinh ra đã khó tính à?", hay "Là do gen hay do mình nuôi chưa đúng vậy trời?".
Từ góc nhìn của tâm lý học phát triển thì câu trả lời không đơn giản là bẩm sinh hay môi trường đâu, mà nằm ở một concept siêu quan trọng: KHÍ CHẤT (temperament) của trẻ sơ sinh - cái nền tảng ảnh hưởng sâu đậm đến cách các bé phản ứng với thế giới ngay từ những ngày đầu tiên chào đời luôn.
Research hơn 20 năm khẳng định: có thật đấy các ba mẹ ơi!
Ngay từ những ngày đầu sau sinh, các bé đã khác biệt rõ rệt về mức độ nhạy cảm, khả năng tự ru mình ngủ, phản ứng với kích thích và nhịp sinh hoạt rồi. Có bé dễ ngủ, dễ ăn, dễ dỗ chill phết; có bé lại hay quấy khóc, khó thích nghi với thay đổi dù chỉ là chuyện nhỏ xíu thôi.
Giới khoa học gọi tập hợp những khác biệt này là khí chất - không phải tính cách hoàn chỉnh đâu, nhưng là "tone màu" ban đầu của sự phát triển tâm lý.
Điều đáng chú ý là: khí chất không hoàn toàn do di truyền, mà được hình thành rất sớm thông qua sự tương tác giữa bé và người chăm sóc trong những ngày đầu đời. Trước 2 tuổi, khí chất vẫn có thể thay đổi phần nào theo cách nuôi dưỡng; sau mốc này, nó dần stable và kéo dài đến tuổi trưởng thành.
Tuy nhiên, khí chất không phải định mệnh nha! Nó không quyết định con sẽ trở thành ai, mà chỉ ảnh hưởng đến cách con phản ứng với môi trường và cách môi trường cần điều chỉnh để phù hợp với con thôi.
Những nghiên cứu huyền thoại về khí chất trẻ em
Những nghiên cứu nền tảng về khí chất trẻ em được thực hiện từ những năm 1950 bởi hai nhà tâm lý học Alexander Thomas và Stella Chess (Mỹ). Theo dõi hơn 100 trẻ từ sơ sinh đến trưởng thành, họ chia khí chất trẻ thành ba nhóm chính:
Trẻ dễ thích nghi: nhịp sinh hoạt đều đặn, dễ tiếp cận người lạ, cảm xúc tích cực, dễ được an ủi. Đây chính là nhóm mà cha mẹ hay gọi vui là "em bé thiên thần" đó
Trẻ chậm làm quen: trầm lắng, phản ứng nhẹ với kích thích, cần thời gian và sự dịu dàng để thích nghi với môi trường mới.
Trẻ khó tính: nhịp sinh hoạt thất thường, cảm xúc không ổn định, khó dỗ dành, dễ stress khi thay đổi môi trường.
Khoảng một phần ba trẻ không nằm trọn trong nhóm nào, mà là sự mix của nhiều đặc điểm.
Sau đó, một nhà nghiên cứu khác là Mary Rothbart (Mỹ) còn bổ sung thêm một yếu tố quan trọng: khả năng tự điều chỉnh. Nghĩa là, không chỉ khí chất khác nhau, mà khả năng trẻ học cách kiểm soát cảm xúc, chú ý và hành vi cũng khác nhau nữa.
Phân loại của "bà đỡ thì thầm" - chi tiết hơn nhiều!
Tuy nhiên, các nghiên cứu của hai học giả trên vẫn khiến người ta cảm thấy chưa thể bao quát được tất cả các kiểu em bé. Một người khác có kinh nghiệm nuôi dưỡng lâu năm, nữ bảo mẫu Tracy Hogg (tác giả The Secret of Baby Whisperer), sau khi tiếp xúc với hàng ngàn em bé, dựa trên nền tảng y học và kinh nghiệm thực tế, đã tổng kết ra năm kiểu khí chất: thiên thần, mô phạm, dễ cáu, hiếu động và nóng nảy.
Em bé "thiên thần": ít khóc, dễ ngủ, có thể tự chơi, thích nghi nhanh với môi trường mới.
Em bé "mô phạm": có quy luật sinh hoạt rõ, cần một chút thời gian làm quen nhưng dễ điều chỉnh.
Em bé dễ cáu kỉnh: nhạy cảm, dễ bị kích thích, cần lịch sinh hoạt ổn định và dễ dự đoán.
Em bé hiếu động: tò mó, nhiều năng lượng, có "chính kiến", khó ngủ dài vì sợ miss điều gì đó thú vị.
Em bé cáu gắt: khó chiều, khó dỗ, dễ bùng nổ cảm xúc, thường khiến cha mẹ kiệt sức nhất.
Việc phân loại này không phải để "dán nhãn" trẻ, mà giúp cha mẹ hiểu đúng nhu cầu thật sự của con mình nha.
Sai lầm phổ biến: áp "template" cho mọi đứa trẻ
Sai lầm phổ biến của nhiều gia đình là cố áp một khuôn mẫu nuôi dạy cho mọi đứa trẻ: cùng giờ ăn, cùng giờ ngủ, cùng cách dỗ dành. Nhưng với khí chất khác nhau, một cách nuôi đúng với bé này có thể trở thành áp lực với bé khác đấy.
Bé nhạy cảm cần lịch sinh hoạt ổn định và sự báo trước bằng lời nói. Bé hiếu động cần được tôn trọng nhịp riêng, dẫn dắt mềm mại thay vì ép buộc. Bé cáu gắt cần môi trường ít kích thích và sự kiên định bền bỉ từ người lớn. Điểm chung không nằm ở kỹ thuật, mà ở sự quan sát, kiên nhẫn và đồng cảm.
Plot twist: Cùng khí chất nhưng môi trường khác = kết quả khác hẳn!
Hai đứa trẻ có khí chất tương tự nhau, nhưng lớn lên trong hai môi trường nuôi dưỡng khác nhau, hoàn toàn có thể phát triển theo hai hướng rất khác nhau luôn.
Các nghiên cứu trong tâm lý học phát triển chỉ ra rằng, sự phù hợp giữa khí chất của trẻ và cách người lớn phản hồi (goodness of fit) mới là yếu tố quyết định con có phát triển cân bằng hay không. Khi bé có khí chất nhạy cảm nhưng lại sống trong môi trường nhiều quát mắng, gấp gáp, thiếu nhất quán, mức độ căng thẳng sẽ tăng cao. Ngược lại, nếu cùng một đứa bé ấy được nuôi dưỡng trong sự ổn định, dự đoán được và giàu đồng cảm, bé sẽ dần học được cách tự trấn an và kiểm soát cảm xúc.
Điều này lý giải vì sao khí chất không phải là "án tử". Một em bé dễ cáu kỉnh không đồng nghĩa với một đứa trẻ khó dạy, càng không đồng nghĩa với một người lớn nóng nảy sau này. Ngược lại, nếu người lớn gán nhãn "khó tính", "khó nuôi", "phiền phức" cho con ngay từ sớm, chính những nhãn dán ấy mới có nguy cơ trở thành lời tiên tri tự ứng nghiệm.
Ba yếu tố vàng trong nuôi dạy: Nhất quán - Quan sát - Đồng cảm
Yếu tố nuôi dạy thể hiện rõ nhất qua ba khía cạnh: sự nhất quán, khả năng quan sát và mức độ đồng cảm.
Thứ nhất, sự nhất quán giúp con cảm thấy thế giới này có trật tự và an toàn. Với những bé nhạy cảm hoặc dễ cáu, lịch sinh hoạt đều đặn, phản ứng của người lớn không quá thất thường chính là "điểm tựa" để hệ thần kinh của con dần ổn định.
Thứ hai, khả năng quan sát giúp cha mẹ hiểu rằng cùng một hành vi nhưng có thể xuất phát từ những nhu cầu khác nhau. Một em bé khóc có thể vì đói, vì mệt, vì quá tải kích thích hoặc đơn giản là chưa đủ khả năng diễn đạt. Khi người lớn chịu dừng lại để quan sát thay vì phản ứng vội vàng, con sẽ học được rằng cảm xúc của mình được lắng nghe.
Và cuối cùng, sự đồng cảm không có nghĩa là chiều theo mọi yêu cầu của con mà là thừa nhận cảm xúc của con là có thật và hợp lý ở thời điểm đó. Khi con được giúp gọi tên cảm xúc, "con đang mệt", "con đang khó chịu vì thay đổi" - con dần hình thành khả năng tự nhận diện và điều chỉnh cảm xúc của chính mình.
Kết luận: Không có bé "xấu tính", chỉ có cách nuôi chưa phù hợp!
Nói cách khác, nuôi dạy không nhằm biến con thành một kiểu khí chất khác, mà là giúp con phát triển tốt nhất trong chính khí chất mà mình có. Một đứa trẻ hiếu động vẫn có thể học được sự tập trung; một đứa trẻ nhạy cảm vẫn có thể trở nên vững vàng; một đứa trẻ cáu gắt vẫn có thể lớn lên với khả năng kiểm soát bản thân tốt nếu được nuôi dưỡng đúng cách.
Không có em bé "xấu tính", chỉ có những em bé chưa được nuôi dưỡng theo cách phù hợp với mình. Khi cha mẹ thôi so sánh, thôi tự trách, thôi cố "sửa" con cho giống con nhà người khác, hành trình nuôi con sẽ bớt căng thẳng hơn rất nhiều đó!
Bởi sau cùng, điều quan trọng không phải là con thuộc kiểu khí chất nào, mà là con có được lớn lên trong sự thấu hiểu, tôn trọng và yêu thương hay không.
Nguồn: kenh14.vn