Teen3eeb54e6
New member
Thật sự là các ông lớn công nghệ này đang đóng vai "kẻ gác cổng" siêu quyền lực, đứng giữa người sáng tạo và khán giả, rồi hốt hết tiền về túi luôn á!
## Từ "người gác cổng" cũ sang "người gác cổng" mới – nhưng khủng hơn nhiều
Năm 2012, Jeff Bezos từng tự hào tuyên bố với các cổ đông Amazon rằng họ đang "giải phóng" nhân loại khỏi những "người gác cổng" kiểu cũ – tức là các nhà xuất bản sách, những người thường đứng giữa tác giả và độc giả.
Plot twist là gần 3 thập kỷ sau, Amazon đã thành công loại bỏ "người gác cổng" cũ bằng cách... biến chính mình thành "người gác cổng" mới còn to khủng và quyền lực hơn gấp bội!
Nghĩ mà xem, mấy thứ văn hóa - giải trí mình đang xài hằng ngày như sách, nhạc, phim, podcast... Mình vẫn biết tên người sáng tạo ra chúng đúng không? Đó không phải sách do Amazon viết, hay bài hát do Spotify sáng tác. Nhưng mà, mối quan hệ giữa mình với creator – cụ thể là việc mình "chắp cánh ước mơ" cho họ bằng tiền – lại không đơn giản chút nào!
## Mô hình "đồng hồ cát" đang bóp nghẹt thị trường sáng tạo
Rebecca Giblin (giáo sư tại Trường Luật Melbourne) và Cory Doctorow (nhà hoạt động công nghệ) đã ví thị trường sáng tạo giống như chiếc đồng hồ cát trong cuốn sách mới của họ. Một đầu là tác giả, nhạc sĩ, nghệ sĩ; đầu kia là người tiêu dùng. Còn ở giữa – chính là "điểm nghẽn" – là mấy ông lớn như Amazon, Spotify, YouTube, Apple, Google... đang thu phí "cầu đường" từ bất kỳ ai muốn qua lại!
Các công ty này khác với những người trung gian xưa kia (mua rồi bán lại kiếm lời) ở chỗ: họ đã nắm TRỌN quyền kiểm soát các kênh mà tác phẩm văn hóa có thể tiếp cận khán giả.
Từ góc nhìn người dùng thì hơi khó nhận ra vấn đề này đấy. Sách trên Amazon hay Tiki (ở VN nè) rẻ và ship nhanh vèo vèo. Spotify cho mình nghe hàng chục triệu bài hát với giá thuê bao tháng rẻ hơn cả một đĩa CD ngày xưa. Nhưng với creator và các nhà đầu tư đầu mối thì những nền tảng này là cơn ác mộng bóc lột thực sự!
Vì sao ư? Vì các nền tảng này không chỉ cung cấp "cầu nối" giữa nghệ sĩ và khán giả, mà họ còn là một trong NHỮNG CON ĐƯỜNG DUY NHẤT để sự trao đổi đó xảy ra. Tức là họ có quyền ép giá thấp cho tác phẩm nghệ thuật và hốt phần lớn lợi nhuận về túi!
Xu hướng này đang lan rộng khắp mọi ngành nghề. Nếu ngành nào chưa thấy bóng dáng họ, thì đó chỉ là vấn đề thời gian thôi!
## Case study "máu lạnh": Khi Amazon xóa nút "Mua" để trả thù
Tháng 5/2004, Melville House – một nhà xuất bản độc lập còn non trẻ – rơi vào tình huống khó xử. Amazon thông báo họ phải trả phí quảng cáo để sách của mình xuất hiện trên trang web và trong thuật toán. Nhưng Melville từ chối! Dennis Johnson (đồng sáng lập) thậm chí còn công khai chỉ trích Amazon "bắt nạt" và "tống tiền" các nhà xuất bản.
Kết quả? Ngay hôm sau, nút "Mua" biến mất khỏi TẤT CẢ sách của Melville trên Amazon!
Dù Amazon chỉ chiếm 8% doanh thu của Melville, nhưng cuối cùng Johnson vẫn phải đầu hàng. "Tôi đã trả khoản hối lộ đó, và những cuốn sách lại xuất hiện", ông thừa nhận. Giblin và Doctorow gọi đây là ví dụ điển hình về "chủ nghĩa tư bản bị tắc nghẽn".
## Spotify hứa cho "1 triệu nghệ sĩ sống bằng nghệ thuật" – nhưng thực tế ra sao?
Các nhạc sĩ cũng chẳng khá hơn tí nào! Spotify tuyên bố hoạt động theo sứ mệnh "mở khóa tiềm năng sáng tạo của con người... bằng cách mang đến cho một triệu nghệ sĩ sáng tạo cơ hội được sống nhờ nghệ thuật của họ".
Nhưng thực tế? Spotify đang đóng vai "người gác cổng" giữa nhạc sĩ và người nghe!
Spotify chiếm tới 1/3 lượng stream nhạc trên toàn hành tinh. Việc bài hát xuất hiện trên playlist hot của họ có thể "make or break" sự nghiệp một nghệ sĩ. Vị trí này cực kỳ quyền lực khi đàm phán số tiền trả cho các hãng âm nhạc. Không tốt cho hãng thu âm rồi, nhưng còn TỆ HƠN nhiều với nghệ sĩ – những người buộc phải chấp nhận bất kỳ điều khoản nào mà hãng quản lý ký kết trong tuyệt vọng!
Zoë Keating – nhà soạn nhạc và nghệ sĩ cello độc lập – đã công khai thu nhập Spotify của mình. Tháng 9/2019, cô kiếm được 753 USD. Nghe có vẻ ổn? CHỜ ĐÃ – số tiền này tương ứng với hơn 200.000 lượt nghe!
Còn với nghệ sĩ đã ký hãng thì thảm hơn: Giblin và Doctorow ước tính họ chỉ nhận khoảng 0,0009 USD (trước thuế) cho MỖI lượt phát!
"Đối với những nghệ sĩ bị ràng buộc trong các hợp đồng có tuổi đời hàng chục năm, có thể phải mất một trăm nghìn lượt nghe mới đủ để mua một chiếc bánh pizza 20 USD", hai tác giả viết.
YouTube – một trong những app phát nhạc được dùng rộng rãi nhất thế giới – cũng không thân thiện hơn với nghệ sĩ là bao. Dù nền tảng nào đi nữa, hầu hết creator đều đối mặt với đề xuất "thua từ đầu": họ buộc phải hoạt động vô hình hoặc về cơ bản làm việc gần như miễn phí!
## Từ "độc quyền" sang "độc quyền mua bán" – khi người mua nắm quyền đối với người bán
Johnson từng cảm thấy xấu hổ khi phải trả "hối lộ" cho Amazon dù họ chỉ mang lại 8% doanh số sách của Melville. Con số 8% nghe không có vẻ độc quyền lắm. Thị phần 31% của Spotify trong streaming nhạc cũng vậy.
Nhưng plot twist ở chỗ: Amazon và Spotify không bán sách hay nhạc do chính họ tạo ra. Với tư cách "nắm điểm mấu chốt" của thị trường, sức mạnh của họ nằm ở quyền lực VỚI TƯ CÁCH LÀ NGƯỜI MUA!
Đòn bẩy không đến từ "độc quyền" (monopoly) mà từ "độc quyền mua bán" (monopsony) – thị trường mà "người mua có quyền đối với người bán", như Giblin và Doctorow mô tả. Với tư cách tác giả (hoặc nhà xuất bản), nếu không bán sách trên Amazon – và chấp nhận BẤT KỲ điều khoản nào Amazon yêu cầu – thì phần lớn độc giả tiềm năng thậm chí không biết sách của bạn TỒN TẠI!
Và với nhà xuất bản, khi một người mua nắm giữ 10-20% doanh số, tức là họ đã có quyền lực đáng kể rồi!
## Hiện tượng "nút thắt kinh tế" đang xuất hiện ở mọi ngành!
Điều đúng với Amazon trong xuất bản, Spotify và YouTube trong âm nhạc thì cũng đúng với VÔ SỐ lĩnh vực khác – không chỉ nghệ thuật đâu nhé!
Nói đơn giản: các nút thắt kinh tế không khuyến khích đổi mới và sáng tạo, mà ngược lại KIỂM SOÁT chúng bằng cách tập trung quyền lực vào tay một số ít người. Và chúng đang có mặt ở khắp mọi nơi!
Ví dụ: nghĩ tới trường hợp một bác sĩ mà con đường duy nhất vào nghề là làm việc tại bệnh viện duy nhất trong thị trấn. Nhưng bệnh viện này thuộc sở hữu công ty tư nhân, chuyên trục lợi bằng cách bắt nhân viên làm việc quá sức và trả lương thấp. Nhân viên buộc phải chấp nhận bất kỳ mức lương và điều kiện làm việc nào mà ông chủ đưa ra!
Đừng mong đợi mọi thứ thay đổi, vì điều mà nhiều giám đốc điều hành và nhà đầu tư mạo hiểm thực sự tìm kiếm là: các phương pháp mới để bóp nghẹt cạnh tranh, thao túng thị trường theo hướng có lợi cho họ, đồng thời bảo vệ các công ty hiện tại khỏi những mối đe dọa tiềm tàng.
Cho dù trong xuất bản hay ứng dụng, một khi công ty nào đó tạo ra "điểm nghẽn" và thiết lập quyền kiểm soát giao dịch giữa người mua-người bán, thì hầu như họ KHÔNG THỂ CÓ đối thủ cạnh tranh tiềm năng nào nữa!
## Vậy bạn chọn bên nào?
Câu hỏi đặt ra bây giờ: giữa sự dễ dàng của Amazon, YouTube, sự tiện lợi của Spotify và việc đòi hỏi phải hy sinh sinh kế cũng như hạnh phúc của những người sáng tạo – bạn muốn chọn bên nào?
Một câu hỏi khó nhằn thật đấy!
Nguồn: kenh14.vn