Trên Sao Hỏa có những khu vực siêu tiềm năng về sự sống ngoài hành tinh, nhưng lại bị cấm tiếp cận nghiêm ngặt theo luật quốc tế. Nghe hơi nghịch lý nhỉ?
Sao Hỏa từ lâu đã là "crush" số một của giới khoa học trong Hệ Mặt Trời khi nói đến việc tìm kiếm sự sống ngoài Trái Đất. Hành tinh đỏ này gần mình thứ hai, từng có dấu vết nước ngày xưa, và các điều kiện trông có vẻ khá "ổn áp" để sự sống tồn tại trong quá khứ xa xôi.
Chính vì thế, không lạ gì khi NASA và Cơ quan Hàng không Vũ trụ Trung Quốc (CNSA) đã đưa các rover tự hành lên Sao Hỏa, với mục tiêu xác định xem có sự sống nào từng xuất hiện hay thậm chí vẫn đang tồn tại trên hành tinh này không.
Nhưng plot twist ở chỗ: giữa hàng loạt khu vực giàu giá trị khoa học đó, vẫn có những vùng mà nhân loại buộc phải "giữ khoảng cách", không được phép đặt chân tới, dù chúng có thể chứa những bằng chứng sinh học quý giá nhất!
Những khu vực bị cấm này được gọi là "vùng đặc biệt" (special regions), hoặc đôi khi là "vùng chưa chắc chắn" (uncertain regions) - vì vẫn cần nghiên cứu thêm để xác định mức độ rủi ro sinh học. Điều nghịch lý là chính những đặc điểm khiến các vùng này hứa hẹn cho việc tìm sự sống lại là lý do khiến chúng bị bảo vệ siêu nghiêm ngặt theo các hiệp ước quốc tế.
Đây không phải là kiểu "thận trọng quá mức" đâu nhé, mà là quy tắc quan trọng để đảm bảo chúng ta không vô tình phá hỏng những bằng chứng sống ngoài hành tinh mà mình đang cố tìm kiếm.
Mọi chuyện bắt đầu từ Hiệp ước Không gian 1967, được ký trong thời kỳ "chạy đua không gian" nảy lửa. Mỹ, Liên Xô và Anh thống nhất rằng không quốc gia nào được tuyên bố chủ quyền, xây căn cứ quân sự hay sử dụng vũ khí hạt nhân trên các thiên thể.
Quan trọng hơn, hiệp ước còn đặt ra yêu cầu đặc biệt: mọi hoạt động thăm dò không gian phải tránh gây "ô nhiễm có hại" cho các thiên thể, và phải ngăn chặn khả năng vật chất ngoài Trái Đất gây ảnh hưởng ngược lại khi được mang về. Quy tắc này ra đời không chỉ để bảo vệ các thế giới xa xôi, mà còn để bảo vệ chính những nghiên cứu khoa học của chúng ta khỏi rủi ro sai lệch dữ liệu.
Khi khoa học khám phá nhiều hơn về khả năng tồn tại nước lỏng và dấu hiệu sinh học trên Sao Hỏa, nhu cầu xác định rõ các khu vực nhạy cảm càng trở nên cấp bách. Ủy ban Nghiên cứu Không gian (COSPAR) đóng vai trò trung tâm trong việc xây dựng tiêu chí đánh giá "vùng đặc biệt" - tức những nơi có điều kiện nhiệt độ và độ ẩm đủ để vi sinh vật từ Trái Đất có thể sống sót và phát triển.
Theo đó, nếu tàu thăm dó dù đã được khử trùng nghiêm ngặt nhưng vẫn mang theo một lượng nhỏ vi khuẩn, nguy cơ chúng phát triển và lây lan trong các khu vực đặc biệt là hoàn toàn có thật đấy!
Đây chính là rủi ro có thể phá hỏng toàn bộ nỗ lực tìm kiếm sự sống ngoài Trái Đất. Bởi nếu phát hiện dấu hiệu sinh học mới, không ai có thể chắc chắn liệu đó là sự sống bản địa của Sao Hỏa hay là "hành khách lậu" từ Trái Đất. Chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể khiến con người hiểu sai về toàn bộ lịch sử sinh học của hành tinh Đỏ. Không những vậy, việc gây ô nhiễm còn đi ngược lại tinh thần bảo tồn các thế giới ngoài Trái Đất - chuẩn mực đạo đức mà cộng đồng khoa học luôn theo đuổi.
Điều thú vị là cho tới giờ, chưa có khu vực nào trên Sao Hỏa mà các sứ mệnh hiện tại có thể tiếp cận được xếp vào loại "vùng đặc biệt". Tuy nhiên, vẫn tồn tại những "vùng chưa chắc chắn" có khả năng được liệt vào danh sách nếu sau này các nghiên cứu xác nhận rằng chúng đủ "ấm và ẩm".
Các vệt tối dạng dòng chảy - recurring slope lineae (RSL) là ví dụ điển hình. Chúng từng được cho là do nước lỏng chảy theo mùa, nhưng nghiên cứu gần đây cho thấy chúng có thể hình thành từ dòng vật liệu khô. Dẫu vậy, tính chất chưa rõ ràng của chúng vẫn khiến các khu vực này phải chịu sự giám sát đặc biệt.
Bên dưới bề mặt Sao Hỏa, một lượng nước có thể tồn tại ở độ sâu từ 11,5 đến 20 km theo những nghiên cứu mới. Tuy khó tiếp cận, những túi nước sâu này mang lại khả năng tồn tại sự sống ở dạng vi sinh vật. Mặc dù các sứ mệnh hiện tại chưa thể khoan sâu đến mức đó, dữ liệu này vẫn củng cố quan điểm cần thận trọng trong mọi nỗ lực tiếp cận những nơi có tiềm năng sinh học.
Phát hiện gần đây của rover Perseverance về những dấu hiệu sinh học có thể tồn tại tại vùng Bright Angel càng khiến vấn đề kiểm soát ô nhiễm trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Mỗi phát hiện về dấu hiệu sinh học đều phải trải qua quá trình xác minh siêu nghiêm ngặt để loại trừ mọi khả năng ô nhiễm từ Trái Đất.
Tuy nhiên, không phải ai cũng đồng ý với việc duy trì các rào cản này. Một số ý kiến cho rằng việc nới lỏng có thể giảm chi phí và cho phép khám phá nhanh hơn. Nhưng nhiều nghiên cứu phản bác quan điểm này, nhấn mạnh rằng sự sống trên Trái Đất nhiều lần chứng minh khả năng tồn tại trong điều kiện cực hạn - những điều kiện ngày càng được tìm thấy trên Sao Hỏa. Việc đánh giá thấp khả năng sống sót của vi sinh vật là hết sức nguy hiểm!
Một bài nghiên cứu đã cảnh báo rằng việc nới lỏng kiểm soát sinh học là "thiếu hiểu biết và vô trách nhiệm", bởi nó không chỉ gây nguy cơ ô nhiễm mà còn khiến việc phát hiện sự sống ngoài Trái Đất trở nên vô nghĩa. Nếu sự sống được tìm thấy nhưng không thể xác nhận nguồn gốc, toàn bộ nỗ lực khoa học kéo dài hàng thập kỷ sẽ trở nên vô giá trị.
Nguồn: genk.vn