Ngày xưa ai cũng mê cải lương như "cuồng" phim Hàn bây giờ, nhưng giờ đây loại hình nghệ thuật này đang khá "xa lạ" với giới trẻ rồi Từ Nam ra Bắc, các nghệ sĩ đang cố gắng tìm công thức: Làm sao để cải lương vừa giữ được bản sắc truyền thống, vừa "chanh sả" đủ để thu hút thế hệ Gen Z?
Cải lương giữa "drama" khán giả đổi gu
Hình thành từ đầu thế kỷ XX ở Nam Bộ, cải lương từng là món ăn tinh thần "xịn xò" của bao thế hệ người Việt. Nhưng giờ đây, khi đời sống văn hóa thay đổi chóng mặt, cải lương phải "đấu đá" với một loạt hình thức giải trí khác để giành sự chú ý của công chúng.
NSND Triệu Trung Kiên - Phó Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam cho biết, cải lương đang đối mặt với không ít thử thách. Ở Hà Nội, các đoàn thường chọn đề tài lịch sử, dã sử, dân gian - coi trọng nội dung sâu sắc. Còn ở TP.HCM, một số đoàn có xu hướng "theo trend" hơn, tiếp nhận yếu tố nghệ thuật nước ngoài nhưng đôi khi thiếu chọn lọc; nếu không cẩn thận, dễ làm "phai màu" những giá trị đặc sắc của cải lương Việt mình
"Áp lực càng tăng khi công nghệ số làm thay đổi cách mọi người xem nghệ thuật. Mạng xã hội, phim trực tuyến, nhạc streaming và các hình thức giải trí mới đang 'hốt' hết sự chú ý. Với một loại hình đòi hỏi khán giả phải dành thời gian theo dõi câu chuyện, cảm nhận lời ca, bài bản như cải lương, đây là thách thức cực lớn", NSND Triệu Trung Kiên nhấn mạnh.
Theo ông, ở miền Nam, dù cải lương vẫn có thị trường và hoạt động xã hội hóa, nhiều sân khấu vẫn "đau đầu" duy trì lịch diễn vì thiếu tiền, thiếu rạp và thiếu kịch bản mới. Các đơn vị phải tìm thêm không gian trên YouTube, TikTok, gameshow truyền hình để "sống sót" và mở rộng nguồn thu
Ở phía Bắc, vấn đề nằm ở cơ chế tổ chức và cách vận hành. Việc sắp xếp, sáp nhập tạo cơ hội giao thoa, nhưng cũng đặt ra yêu cầu bảo toàn bản sắc riêng. Việc phụ thuộc nhiều vào các chương trình, đơn đặt hàng chính luận khiến sân khấu khó tạo được thị trường khán giả ổn định, đồng thời hạn chế khả năng chủ động phát triển sản phẩm.
NSND Hồ Ngọc Trinh - Trưởng đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ nhận xét rằng, "hệ giá trị thẩm mỹ" của giới trẻ đã thay đổi nhiều rồi. Mạng xã hội và nền tảng nội dung ngắn đang tạo ra cách tiếp nhận mới: Ngắn gọn, nhanh và tương tác nhiều.
Thay vì ngồi xem cả vở dài dòng, giới trẻ thích chọn những khoảnh khắc "xịn xò", giàu tính thị giác và kịch tính. Điều này tạo ra "khoảng cách thế hệ" với cải lương truyền thống - vốn cần thời gian để cảm nhận lớp diễn, bài bản cổ nhạc và chiều sâu tâm lý nhân vật. Tuy nhiên, giới trẻ chưa hẳn đã "ghét" cải lương, mà đang tiếp cận theo cách khác: Xem trích đoạn, share câu vọng cổ, những màn diễn cao trào được biên tập phù hợp với nhịp độ "số hóa"
Gen Z đề cao tương tác và trải nghiệm; muốn trao đổi, thể hiện góc nhìn, thậm chí sáng tạo nội dung từ chất liệu cải lương. Xu hướng "mix & match" thẩm mỹ ngày càng rõ, với sự kết hợp giữa cải lương và rap, nhạc điện tử, ngôn ngữ hình ảnh hiện đại, thời trang đương đại. Những thử nghiệm này mở ra cách tiếp cận mới, giúp cải lương giữ được bản sắc mà vẫn hòa nhập đời sống hiện đại
Nỗ lực "chinh phục" khán giả trẻ
Khoảng cách với khán giả đương đại cho thấy cải lương cần phải "thay đổi" để "sống còn". Muốn "comeback" thành công, loại hình này vẫn phải giữ nguyên bản sắc của mình, đồng thời làm mới cách kể, cách biểu đạt và cách tiếp cận công chúng.
TS.NSƯT Lê Nguyên Đạt (Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM) cho rằng, đổi mới trước hết phải bắt đầu từ những câu chuyện được kể trên sân khấu. Các vấn đề "hot" như gia đình đô thị, người trẻ, lao động, di dân, môi trường, đạo đức nghề nghiệp, ký ức chiến tranh, văn hóa sông nước, chuyển đổi số… đều có thể trở thành chất liệu cải lương đấy nhé!
Khi những câu chuyện ấy chạm vào mối quan tâm của công chúng, cải lương sẽ có thêm cơ hội "kết nối" với đời sống. Giá trị riêng nằm ở sự kết hợp giữa âm nhạc, lời ca, diễn xuất, hình thể và cách tổ chức kịch bản. Vì thế, câu chuyện mới vẫn cần được kể bằng ngôn ngữ cải lương thực thụ. Nếu chỉ "nhét" vài câu vọng cổ, làn điệu vào một vở kịch nói, tác phẩm dễ rơi vào tình trạng "mới chai cũ rượu", thậm chí đánh mất "căn cước" khi chạy theo thị hiếu
Nhà nghiên cứu Tuấn Giang (Viện Sân khấu - Điện ảnh, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội) cho rằng, sân khấu truyền thống cần chuyển từ tâm thế chờ khán giả tìm đến sang chủ động "lăn vào" đời sống văn hóa của họ.
TikTok, YouTube Shorts, Spotify và các nền tảng số có thể trở thành "cửa ngõ" đưa giới trẻ đến với nghệ sĩ, làn điệu, lớp diễn hay câu chuyện sân khấu. Những video ngắn có thể kể về nghệ thuật hóa trang, ý nghĩa động tác, nguồn gốc làn điệu hay câu chuyện phía sau vai diễn theo cách gần gũi, dễ hiểu. Từ một video vài chục giây, khán giả có thể tìm đến trích đoạn, toàn vở và xa hơn là mua vé đến rạp hát
Công nghệ nên được xem là "cánh tay đắc lực", thay vì chỉ là lớp vỏ trang trí cho sân khấu. Những giải pháp như 3D Mapping, âm thanh tương tác hay thực tế tăng cường (AR) có thể được nghiên cứu, ứng dụng phù hợp trong biểu diễn, mở ra trải nghiệm mới về thị giác, thính giác và tương tác.
Bên cạnh sáng tạo, cải lương còn là câu chuyện về con người và sự truyền nghề. Thạc sĩ Cao Thị Phương Dung (Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội) đề xuất tham khảo kinh nghiệm của Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ - nơi nghệ thuật truyền thống được duy trì trên nền tảng đào tạo chuyên sâu, truyền thừa liên tục và phát triển công chúng.
Các loại hình này đòi hỏi kỹ năng cao, quá trình rèn luyện lâu dài để đảm bảo sự tiếp nối giữa các thế hệ. Một loại hình nghệ thuật muốn có sức sống bền lâu cần có người sáng tạo, nghệ sĩ kế thừa và công chúng tiếp nhận. Bảo tồn những giá trị đã có chỉ là một phần; quan trọng hơn là tạo điều kiện để lớp nghệ sĩ mới tiếp nối nghề, đồng thời hình thành những thế hệ khán giả mới. Khi mạch truyền nghề và mạch công chúng cùng được duy trì, di sản mới thực sự "sống động" trong đời sống đương đại
Cải lương có thể chưa "hết thời", nhưng rõ ràng đã đến lúc phải tìm cách "xuất hiện" mới mẻ trong đời sống hôm nay. Giữ căn cốt để không đánh mất bản thân, thay đổi cách kể, cách biểu đạt và cách đến với khán giả - đó chính là "chìa khóa" để cải lương tìm lại sức hút và vị trí của mình trong lòng công chúng
Nguồn: tiin.vn