Lần đầu tiên Bộ GD&ĐT áp dụng rubric trong chấm thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT - một khái niệm nghe hơi "xịn sò" đang khiến cả thầy cô, phụ huynh lẫn các bạn học sinh "xôn xao" hết nấc! Và theo các thầy cô, đây không chỉ đơn thuần là đổi cách chấm bài, mà còn là thông điệp rõ ràng: môn Văn giờ đây cần đánh giá thực lực tư duy, lập luận và khả năng diễn đạt chứ không còn "ăn may" bằng văn mẫu nữa đâu nhé!
Sau kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026, ngoài những drama xung quanh đề thi Ngữ văn, thông tin về rubric cũng đang viral khắp nơi.
Với nhiều phụ huynh và học sinh, rubric nghe như một thuật ngữ "người ngoài hành tinh" vậy. Nhưng theo thầy Nguyễn Văn Lự - nguyên giáo viên Ngữ văn THPT Vĩnh Yên (Vĩnh Phúc cũ), thì đây không phải thứ gì "out of space" đâu, mà chỉ là cách cụ thể hóa các tiêu chí đánh giá vốn đã có từ trước trong môn Văn thôi.
Rubric: Bắt giám khảo phải chấm "full" những gì dễ bị "lơ đi"
Theo thầy Lự, nhiều người hiểu nhầm rubric là kiểu "đáp án siêu chi tiết" hay cách "đếm ý kiếm điểm". Thực ra không phải vậy đâu! Nó chỉ là việc làm rõ hơn những tiêu chí vốn đã có sẵn trong hướng dẫn chấm Văn mà thôi.
"Thực ra, chấm Ngữ văn từ trước đến nay vẫn có những tiêu chí và định lượng nhất định trong hướng dẫn chấm. Hội đồng chấm thi sẽ cụ thể hóa các định lượng đó rồi thống nhất trước khi chấm đại trà. Rubric về bản chất là cụ thể hóa thang điểm đang sử dụng bằng một bảng tiêu chí rõ ràng hơn", thầy Lự giải thích.
Điểm "khác biệt" của rubric không phải là tạo ra tiêu chí mới, mà là "bắt bẽ" giám khảo phải đánh giá đầy đủ cả nội dung lẫn hình thức bài làm. Những yêu cầu về bố cục, diễn đạt, chính tả, ngữ pháp hay tính sáng tạo tuy đã có trong đáp án, nhưng thực tế nhiều giám khảo hay "quẩy" vào phần nội dung mà "bỏ bê" phần hình thức.
Với rubric, từng tiêu chí đều phải được tính điểm hoặc trừ điểm rõ ràng. Nghĩa là một bạn có thể hiểu đúng vấn đề, trả lời đúng yêu cầu nhưng vẫn không "ăn" điểm tối đa nếu diễn đạt chưa ổn, sai chính tả hoặc trình bày chưa chuẩn.
"Phụ huynh và học sinh có thể hiểu đơn giản rằng những tiêu chí trước đây đã có trong thang điểm nay được cụ thể hóa thành các mức điểm rõ ràng hơn. Giám khảo không thể bỏ qua phần hình thức hay chỉ đánh giá bài làm dựa trên cảm nhận chung như trước", thầy Lự nói.
Từ "chấm đúng ý" sang đánh giá "đúng năng lực"
Theo thầy Lự, ý nghĩa của rubric không chỉ nằm ở việc chuẩn hóa cách cho điểm mà còn ở việc thay đổi cách nhìn về một bài làm Ngữ văn.
Trong nhiều năm qua, việc học Văn ở không ít nơi vẫn bị ảnh hưởng bởi kiểu học thuộc các dạng bài hoặc "copy-paste" văn mẫu để phục vụ thi cử. Lúc đó, những bài viết "bám đuôi" dàn ý, ý mẫu hay cách hiểu "an toàn" thường có lợi thế hơn khi chấm điểm. Ngược lại, những bài có cách tiếp cận khác biệt, diễn đạt riêng hay góc nhìn mới đôi khi chưa được "trân trọng" đúng mức, dù lập luận hợp lý.
Theo thầy Lự, rubric được kỳ vọng sẽ "lật kèo" cách đánh giá này. Thay vì chỉ tập trung vào việc học sinh có viết đúng những ý đã được "định sẵn" hay không, giám khảo sẽ phải xem xét đầy đủ hơn các tiêu chí về hiểu vấn đề, lập luận, diễn đạt và trình bày.
"Giám khảo phải hiểu rõ bản chất của các tiêu chí đánh giá. Những phần liên quan đến nội dung sẽ được cụ thể hóa hơn nhưng điều đó không hạn chế cách tiếp cận của học sinh đối với đề mở", thầy Lự cho biết.
Theo ông, rubric không "conflict" với tinh thần đề mở hay đáp án mở đâu. Học sinh vẫn có thể đưa ra những góc nhìn khác nhau nếu có cơ sở và lập luận thuyết phục. Điều quan trọng là bài viết phải đáp ứng được các yêu cầu về nội dung, diễn đạt và trình bày theo những tiêu chí đã được xác định rõ.
Nhìn từ góc độ đó, rubric được kỳ vọng sẽ giảm dần lợi thế của những bài viết dựa chủ yếu vào học thuộc hoặc "chôm" văn mẫu, đồng thời tạo cơ hội để những bạn thực sự hiểu vấn đề, biết lập luận và diễn đạt suy nghĩ được ghi nhận công bằng hơn.
Đổi cách chấm chỉ là "khởi đầu"
Theo thầy Lự, tác động "xịn" nhất của rubric có thể không nằm trong phòng chấm thi mà ở chính lớp học.
Khi việc đánh giá không còn chỉ dựa vào mức độ "đúng ý" mà "bắt buộc" giám khảo phải xem xét cả khả năng lập luận, diễn đạt và trình bày, giáo viên cũng sẽ phải "đổi chiến thuật" dạy học. Những phương pháp thiên về học thuộc, ghi nhớ dàn ý hay "copy" văn mẫu sẽ khó còn "ngon ăn" như trước.
"Sự thay đổi cách chấm điểm theo rubric sẽ làm thay đổi cơ bản cách dạy và học Ngữ văn hiện nay. Giáo viên sẽ không thể tiếp tục dạy theo hướng học thuộc, nhớ nhiều, viết dài hay viết lan man. Học sinh cũng phải thay đổi", thầy Lự nhận định.
Theo thầy, khi điểm số được "gắn chặt" hơn với năng lực thực chất, những bạn hiểu đề, biết phân tích vấn đề, diễn đạt rõ ràng và trình bày mạch lạc sẽ có nhiều cơ hội được "shine" hơn.
Dù vậy, thầy Lự cho rằng hiệu quả của rubric còn phụ thuộc vào quá trình triển khai thực tế. Việc đảm bảo sự thống nhất giữa các giám khảo, duy trì tính khách quan trong chấm thi và giảm áp lực thành tích ở địa phương vẫn là những thách thức đặt ra cho ngành giáo dục.
Gửi gắm tới các bạn học sinh, thầy Lự cho rằng điều quan trọng nhất không phải học thuộc nhiều hơn mà là hiểu sâu hơn. "Các em hãy đọc nhiều hơn, viết nhiều hơn, nói nhiều hơn và nghe nhiều hơn để tự mình nói và viết được điều mình hiểu theo cách thuyết phục nhất. Đọc để học hỏi chứ không phải để sao chép như văn mẫu", thầy Nguyễn Văn Lự chia sẻ.
Việc Bộ GD&ĐT áp dụng rubric trong chấm thi Ngữ văn có thể chỉ là một thay đổi về kỹ thuật đánh giá. Tuy nhiên, đằng sau bảng tiêu chí chấm điểm ấy là một thông điệp lớn hơn: môn Văn đang đòi hỏi các bạn phải tự đọc, tự hiểu và tự bảo vệ quan điểm của mình, thay vì chỉ "vẹt lại" những gì đã được học thuộc từ trước.
Tóm lại, thời đại "học vẹt văn mẫu ăn điểm" đã qua rồi các bạn ơi! Giờ phải thực lực thật sự mới "cân" được bài thi Văn đây!
Nguồn: svvn.tienphong.vn