Ngày 16/10, Báo Tiền Phong tổ chức Tọa đàm "Phòng chống buôn lậu các sản phẩm thuốc lá: Giải pháp chính sách phù hợp". Và thật sự, những chia sẻ từ các chuyên gia khiến nhiều người phải "giật mình" vì khoảng trống pháp lý trong quản lý thuốc lá mới quá lớn...
Cuộc chiến "khó nhằn" với thuốc lá lậu
Mở đầu buổi tọa đàm, nhà báo Lê Minh Toản - Phó Tổng Biên tập báo Tiền Phong - đặt ra câu hỏi: Luật phòng chống tác hại của thuốc lá đã có hiệu lực 11 năm rồi, vậy chúng ta đã làm được gì? Đặc biệt là với thế hệ trẻ - những bạn học sinh, sinh viên đang đối mặt với "cạm bẫy" thuốc lá như thế nào?
Theo anh Toản, nhiều loại thuốc lá được xác định 100% là hàng lậu nhưng vẫn "xuất hiện tràn lan" bao nhiêu năm nay. Điều này đặt ra câu hỏi lớn về hiệu quả công tác phòng chống buôn lậu.
"Luật đã có hơn 10 năm nhưng chưa thực sự phát huy hiệu quả như kỳ vọng. Nguyên nhân là gì đây?" - anh Toản đặt vấn đề.
Đặc biệt, hiện nay còn có thêm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng - những "thế hệ mới" khiến cơ quan chức năng càng "đau đầu" hơn trong quản lý. Giới truyền thông cũng "bối rối" vì chưa lượng hóa được mức độ nguy hiểm, chưa "chỉ mặt đặt tên" rõ ràng những loại này, trong khi tình trạng buôn lậu diễn ra cực kỳ phức tạp.
4 năm, xử lý hơn 700 vụ - con số "khủng"!
Ông Thân Đức Công - Cục trưởng Cục Nghiệp vụ Quản lý thị trường - chia sẻ: Khoảng 10 năm trở lại đây, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng (gọi chung là thuốc lá thế hệ mới) xuất hiện ngày càng nhiều trên thị trường "chợ đen".
Từ năm 2020 đến quý I/2024, cơ quan chức năng đã xử lý hơn 700 vụ liên quan thuốc lá thế hệ mới, tịch thu và tiêu hủy hàng hóa trị giá khoảng 10.000 tỷ đồng. Con số này chỉ chiếm 10% tổng số vụ về thuốc lá nói chung, nhưng giá trị hàng hóa lại chiếm hơn 80%!
Từ tháng 1/2023 đến nay, đã xử lý hơn 400 vụ. Gần đây nhất tại Hưng Yên, lực lượng chức năng phát hiện một vụ với hơn 163.000 sản phẩm, gần 10 tấn phụ kiện đi kèm - con số thật sự "choáng váng"!
Và đây mới chỉ là phần nổi của tảng băng chìm thôi nhé! Thực tế thị trường còn diễn ra nhiều hơn thế. Do chưa có quy định rõ ràng, mặt hàng này chủ yếu là nhập lậu hoặc tự pha chế trong nước, tiềm ẩn vô số nguy cơ cho sức khỏe.
Trung tá Nguyễn Minh Tiến - Phòng Cảnh sát Kinh tế Công an TP. Hà Nội - cho biết thêm: Thuốc lá điện tử đang "phổ biến" với lứa tuổi thanh thiếu niên (rất đáng lo!), còn thuốc lá nung nóng thì phổ biến với người lớn tuổi, có thu nhập ổn định. Thuốc lá nung nóng chủ yếu từ Đông Âu, Nhật Bản... với giá khoảng 4-5 triệu đồng/thùng.
Đáng lo ngại nhất là thuốc lá điện tử đang "xâm nhập" vào trường học, ảnh hưởng xấu đến sức khỏe các bạn trẻ. Thậm chí có cả việc tẩm tinh dầu cần sa vào loại hình này - nguy hiểm cực kỳ!
Đối tượng kinh doanh chủ yếu qua sàn thương mại điện tử, không gian mạng, không có cửa hàng cố định. Giao hàng qua app nên rất khó truy vết. "Đây là điểm khó cho cơ quan chức năng", Trung tá Tiến thông tin.
Phân biệt thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng ra sao?
Ông Lê Thành Hưng - Trưởng phòng Tiêu chuẩn chất lượng Nông nghiệp Thực phẩm, Viện Tiêu chuẩn chất lượng Việt Nam - giải thích: Thuốc lá thế hệ mới có 2 nhóm chính:
• Thuốc lá nung nóng: Có nguyên liệu thuốc lá giống thuốc lá truyền thống nhưng khác cơ chế. Không đốt cháy mà chỉ nung nóng gián tiếp (khoảng 400 độ C), qua quá trình oxy hóa để giải phóng nhiệt.
• Thuốc lá điện tử: Nguyên liệu từ dung dịch, có thể có hoặc không có nicotin.
WHO đã có quan điểm rõ ràng từ năm 2018: Công nhận thuốc lá nung nóng là thuốc lá và cần tuân theo quy chuẩn chung về thuốc lá. ISO cũng đã ban hành các tiêu chuẩn liên quan.
Dựa trên tài liệu ISO và tiêu chuẩn các nước, Viện Tiêu chuẩn chất lượng Việt Nam đã biên soạn một số TCVN liên quan đến thuốc lá nung nóng, do Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành năm 2020.
Thất thu 10 nghìn tỷ mỗi năm - số tiền "khủng khiếp"!
Ông Thân Đức Công cho biết: Mỗi năm, thuốc lá nhập lậu gây thất thu khoảng 10.000 tỷ đồng cho nền kinh tế - con số thật sự "kinh hoàng"!
Ông Đỗ Hồng Trung - Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 quốc gia - chia sẻ về thuận lợi và khó khăn:
Thuận lợi: Có sự chỉ đạo quyết liệt từ Thủ tướng, các Bộ trưởng và Ban Chỉ đạo 389. Lực lượng chức năng đã vào cuộc mạnh mẽ, triệt phá nhiều vụ việc lớn.
Khó khăn:
• Thiếu trang thiết bị, phương tiện chống buôn lậu
• Thiếu nhân sự về nghiệp vụ thương mại điện tử
• Quy định pháp luật chưa thống nhất, chưa kịp thời
• Tội phạm có nhiều thủ đoạn tinh vi
Dù vậy, từ năm 2013 đến nay, đã triệt phá nhiều cơ sở sản xuất thuốc lá lậu tại Bắc Ninh, Hà Nam, Hưng Yên, TP HCM... Hằng năm bắt giữ được hàng trăm nghìn sản phẩm vi phạm.
Giải pháp nào cho thuốc lá mới?
Ông Lê Đại Hải - Phó Vụ trưởng Vụ Pháp luật Dân sự - Kinh tế, Bộ Tư pháp - chỉ ra vấn đề: Luật đã có định nghĩa về thuốc lá, nguyên liệu thuốc lá, nhưng chưa có thuật ngữ "thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng hay thuốc lá thế hệ mới". Tuy có cụm từ "và các dạng khác" nhưng điều này gây khó khăn lớn trong quản lý.
Ông Hải thẳng thắn: "Câu chuyện cần quản lý là có thật. Chúng ta loay hoay quá nhiều thời gian rồi!"
Về lo ngại thuốc lá thế hệ mới xâm nhập trường học, ông Hải nói: Ngay cả thuốc lá thường cũng không được phép vào trường. Luật đã quy định rõ, vấn đề là ở chỗ thực thi!
Ông Nguyễn Hồng Ngọc - Phó Vụ trưởng Vụ Xã hội, Văn phòng Quốc hội - nhấn mạnh: Thuốc lá nói chung và thuốc lá thế hệ mới nói riêng đều có hại cho sức khỏe. Hiện chưa có văn bản nào cho phép sản xuất hay nhập khẩu các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới. Đây chính là khoảng trống pháp lý lớn!
Năm 2021, Phó Thủ tướng Lê Văn Thành đã đề nghị Bộ Công Thương làm rõ cơ sở pháp lý, ban hành chính sách thí điểm về thuốc lá thế hệ mới.
Đặc biệt, ngày 4/5/2024, Ủy ban Xã hội phối hợp Ủy ban Văn hóa Giáo dục của Quốc hội tổ chức Phiên giải trình về quản lý thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Phiên giải trình chỉ ra: Bộ Y tế chưa cập nhật, chậm giải trình về tác hại. Quan điểm các bộ, ngành chưa thống nhất dẫn đến chậm thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng.
Ngay sau đó, ngày 13/5/2024, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã ký Công điện số 47/CĐ-TTg về tăng cường quản lý thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Yêu cầu Bộ Y tế tuyên truyền về tác hại, nghiên cứu đề xuất giải pháp quản lý. Bộ Tài chính chỉ đạo lực lượng hải quan kiểm tra, kiểm soát chặt chẽ việc nhập lậu.
Ông Nguyễn Mạnh Cường - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp của Quốc hội - kiến nghị mạnh mẽ: "Cần sớm có khung pháp lý hoàn chỉnh để quản lý thuốc lá thế hệ mới. Quy định rõ cấm hay cho phép, loại nào cấm, loại nào cho phép. Nếu cho phép thì phải quy định về tiêu chuẩn chất lượng, ghi nhãn, quảng cáo, thuế... Đồng thời quy định rõ chế tài xử lý cả hành chính và hình sự."
Riêng về thuốc lá nung nóng, ông Cường cho rằng cần cân nhắc kỹ. Nếu có căn cứ khoa học chứng minh tác hại giảm 90-95% so với thuốc lá truyền thống (do thay đổi từ đốt ở 1000 độ C sang nung ở 400 độ C) thì tại sao lại cấm?
Tuy nhiên, số liệu này cần được tổ chức nghiên cứu khoa học độc lập đánh giá và cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam kết luận. Nếu đúng thì cấm thuốc lá nung nóng khi vẫn cho dùng thuốc lá truyền thống là "rất bất hợp lý", không bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Ông Cường lấy ví dụ: Giống như cho phép người nghiện ma túy dùng Methadone thay thế (bản chất cũng là ma túy hợp pháp) vì lợi ích của biện pháp này. Nhiều nước tiên tiến trên thế giới đều cho sử dụng thuốc lá nung nóng bên cạnh thuốc lá truyền thống.
Nguồn: svvn.tienphong.vn