Tiếng đục đẽo, tiếng bào ngày xưa vang rền ở những xưởng thuyền vùng cửa sông Bạch Đằng (Quảng Ninh), giờ đây đã thưa thớt đến nao lòng Thuyền gỗ truyền thống bị tàu vỏ sắt "hất cẳng", giới trẻ đua nhau đổi nghề, còn những bí kíp truyền từ đời ông cha giờ đứng trước nguy cơ thất truyền luôn rồi.
Nhưng giữa "bão" thay đổi đó, nghệ nhân Lê Đức Chắn (77 tuổi, ở khu Cống Mương, phường Liên Hòa, Quảng Ninh) vẫn một mình kiên trì giữ lại những kỹ thuật đóng thuyền buồm ba vách cánh dơi - loại thuyền từng là "bạn thân" của cư dân vùng cửa biển Bạch Đằng và là biểu tượng quen thuộc trên Vịnh Hạ Long.
Cánh buồm "phép thuật" đi ngược gió
Hơn 60 năm cầm đục bào, ông Chắn là người hiếm hoi còn nắm giữ đầy đủ kỹ thuật đóng thuyền buồm ba vách cánh dơi với đặc điểm siêu đỉnh: đi ngược nước, ngược gió luôn nha!
Thuyền ba vách được tạo từ ba tấm ván chính gồm một đáy và hai mạn, kết hợp với hệ thống hai cột buồm. Cấu tạo này cùng hệ thống lái giúp thuyền flex cực mạnh trên sông, cửa biển - có thể chạy xuôi gió, ngang gió và cả ngược gió nữa nha!
Cụ thể, khi chạy xuôi gió thì chỉ cần vật buồm kiểu cánh tiên, khi chạy ngang gió thì cột buồm kiểu pha chằng, còn muốn chạy ngược nước ngược gió thì cột vát 2 buồm.
Giải thích kỹ hơn về "phép màu" chạy ngược gió này, ông Chắn cho biết khi gió lên, người lái phải gò sát dây lèo buồm sau ở phía lái vào một bên mạn thuyền cho buồm căng lên, hơi chéo góc hướng về cánh buồm phía trước đã được thả hơi chùng.
Gió đập vào cánh buồm sau căng phồng nên bật lại đập ngược về cánh buồm trước, tạo ra sức đẩy con thuyền tiến lên. Thuyền sẽ chạy vát nghiêng về bên không có gió, tiến lên theo đường chữ "Chi". Đây chính là một trong những kiểu thuyền độc đáo nhất cả nước và trên thế giới luôn!
Nói về nguồn gốc của con thuyền này, ông Chắn chia sẻ vùng cửa sông Bạch Đằng vốn là nơi cư dân "sống với sông nước", đánh bắt cá, vận tải và giao thương. Gió không phải lúc nào cũng "chiều lòng", dòng nước lại liên tục thay đổi theo thủy triều.
Với người đi biển, khả năng chủ động quay về bến, tiếp cận luồng nước hoặc thoát khỏi hướng gió bất lợi là vấn đề sống còn luôn, liên quan trực tiếp đến sinh kế, thậm chí mạng sống của cả chuyến đi.
Một con thuyền chỉ biết xuôi gió sẽ phải phụ thuộc nhiều vào chèo hoặc sức người khi gặp gió ngược. Còn thuyền ba vách cánh dơi cho phép người đi biển "hack" luôn luồng gió để đi đến nơi mình muốn. Đó là giải pháp được ông cha rút ra từ thực tế đấy!
Fun fact: Trong ký ức dân gian vùng đảo Hà Nam, việc chế tạo ra con thuyền có khả năng đi ngược gió, ngược nước còn được liên kết với chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 nữa đó. Khi đó, quân Trần dẫn dụ quân Nguyên Mông vào trận địa và những chiếc thuyền cơ động này đã tạo lợi thế cực lớn cho quân ta
Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, những chiếc thuyền ba vách của các hợp tác xã vùng Yên Hưng được huy động vận chuyển lương thực, vũ khí chi viện chiến trường. Bốn hợp tác xã Phong Hải, Đại Thành, Hồng Phong và Bạch Đằng sau này được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân.
Giữ nghề từ căn nhà bên sông Chanh
Giờ đây, sức khỏe không còn cho phép ông Chắn tiếp tục đóng những con thuyền lớn, nhưng người nghệ nhân 77 tuổi vẫn "đau đáu" với nghề truyền thống
May mắn là cả bốn người con trai của ông đều được truyền dạy và nắm chắc các kỹ thuật đóng thuyền buồm ba vách rồi.
Trước những thay đổi của đời sống, gia đình ông cũng phải chuyển một phần công việc sang đóng tàu sắt - nghề mang lại "lợi nhuận" cao hơn. Tuy nhiên, việc đóng mô hình thuyền buồm ba vách với kích thước nhỏ hơn vẫn được duy trì để phục vụ những người muốn trưng bày.
Để đóng được một chiếc thuyền ba vách, khâu chọn gỗ quan trọng "ức chế" luôn. Gỗ phải ngon, không sâu mọt, thớ chắc và phù hợp với từng bộ phận của con thuyền.
Người thợ xưa không có máy móc hiện đại để kiểm tra chất lượng gỗ. Thay vào đó, họ dựa vào kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều đời để nhận biết cây gỗ nào phù hợp với từng vị trí trên con thuyền.
Những kỹ thuật này không phải học trong một sớm một chiều đâu nha. Theo ông Chắn, người trẻ có thể tiếp thu kỹ thuật nhanh, nhưng để thực sự làm nghề cần thời gian, sự kiên trì và quan trọng hơn cả là cái tâm, cái đức của người thợ. Bởi một con thuyền đi biển mang theo sinh mạng của con người mà.
"Cha tôi từng dạy rằng, làm nghề giỏi thôi chưa đủ và kỹ thuật phải đi cùng cái tâm. Đó cũng là thứ mà tôi muốn truyền lại cho thế hệ sau", ông Chắn chia sẻ.
Đánh thức di sản đang ngủ quên
Việc hạn chế khai thác ven bờ cùng những quy định về khai thác gỗ khiến không gian tồn tại của nghề đóng thuyền gỗ truyền thống vùng cửa sông Bạch Đằng ngày càng bị "thu hẹp".
Năm 2026, khi Quảng Ninh quyết định đưa thuyền buồm ba vách truyền thống vào khai thác du lịch ven bờ Vịnh Hạ Long, những đơn hàng đóng thuyền phục vụ du lịch mở ra cơ hội để ông Chắn tiếp tục "cầm tay chỉ việc", truyền lại nghề cho lớp trẻ.
Trong giai đoạn đầu, có 6 chiếc thuyền được đưa vào hoạt động, đưa hình ảnh những cánh buồm nâu truyền thống trở lại không gian vịnh di sản sau nhiều thập kỷ vắng bóng.
Những con thuyền phục dựng vẫn giữ cấu trúc truyền thống, nhưng được bổ sung động cơ phụ trợ để đảm bảo hoạt động khi không có gió. "Động cơ không thay thế cánh buồm, nó chỉ giúp phương tiện đáp ứng yêu cầu khai thác hiện đại thôi", ông Chắn cho hay.
Mong muốn lớn nhất của ông Chắn là cơ quan chức năng không chỉ nhìn thuyền buồm như một sản phẩm du lịch, mà nên coi đó là một phần của di sản văn hóa cần được bảo tồn và truyền dạy
"Một chiếc thuyền có thể kéo theo nhiều nghề khác cùng sống lại: từ người đóng thuyền, người lái thuyền, những người từng gắn bó với nghề biển", ông Chắn chia sẻ.
Theo ông Chắn, ngay cả người lái thuyền cũng phải được tuyển "cực kỳ cẩn thận". Ngoài nắm bắt kỹ thuật truyền thống, đặc tính của thuyền, người điều khiển còn phải am hiểu con nước và hướng gió để đảm bảo an toàn khi vận hành.
Với người nghệ nhân bên sông Chanh, công việc giờ đây không chỉ là phục dựng những con thuyền có thể đi ngược gió, mà còn là gìn giữ cách cha ông từng biến ngọn gió ngược thành động lực để tiến tới.
Nguồn: soha.vn
Nhưng giữa "bão" thay đổi đó, nghệ nhân Lê Đức Chắn (77 tuổi, ở khu Cống Mương, phường Liên Hòa, Quảng Ninh) vẫn một mình kiên trì giữ lại những kỹ thuật đóng thuyền buồm ba vách cánh dơi - loại thuyền từng là "bạn thân" của cư dân vùng cửa biển Bạch Đằng và là biểu tượng quen thuộc trên Vịnh Hạ Long.
Cánh buồm "phép thuật" đi ngược gió
Hơn 60 năm cầm đục bào, ông Chắn là người hiếm hoi còn nắm giữ đầy đủ kỹ thuật đóng thuyền buồm ba vách cánh dơi với đặc điểm siêu đỉnh: đi ngược nước, ngược gió luôn nha!
Thuyền ba vách được tạo từ ba tấm ván chính gồm một đáy và hai mạn, kết hợp với hệ thống hai cột buồm. Cấu tạo này cùng hệ thống lái giúp thuyền flex cực mạnh trên sông, cửa biển - có thể chạy xuôi gió, ngang gió và cả ngược gió nữa nha!
Cụ thể, khi chạy xuôi gió thì chỉ cần vật buồm kiểu cánh tiên, khi chạy ngang gió thì cột buồm kiểu pha chằng, còn muốn chạy ngược nước ngược gió thì cột vát 2 buồm.
Giải thích kỹ hơn về "phép màu" chạy ngược gió này, ông Chắn cho biết khi gió lên, người lái phải gò sát dây lèo buồm sau ở phía lái vào một bên mạn thuyền cho buồm căng lên, hơi chéo góc hướng về cánh buồm phía trước đã được thả hơi chùng.
Gió đập vào cánh buồm sau căng phồng nên bật lại đập ngược về cánh buồm trước, tạo ra sức đẩy con thuyền tiến lên. Thuyền sẽ chạy vát nghiêng về bên không có gió, tiến lên theo đường chữ "Chi". Đây chính là một trong những kiểu thuyền độc đáo nhất cả nước và trên thế giới luôn!
Nói về nguồn gốc của con thuyền này, ông Chắn chia sẻ vùng cửa sông Bạch Đằng vốn là nơi cư dân "sống với sông nước", đánh bắt cá, vận tải và giao thương. Gió không phải lúc nào cũng "chiều lòng", dòng nước lại liên tục thay đổi theo thủy triều.
Với người đi biển, khả năng chủ động quay về bến, tiếp cận luồng nước hoặc thoát khỏi hướng gió bất lợi là vấn đề sống còn luôn, liên quan trực tiếp đến sinh kế, thậm chí mạng sống của cả chuyến đi.
Một con thuyền chỉ biết xuôi gió sẽ phải phụ thuộc nhiều vào chèo hoặc sức người khi gặp gió ngược. Còn thuyền ba vách cánh dơi cho phép người đi biển "hack" luôn luồng gió để đi đến nơi mình muốn. Đó là giải pháp được ông cha rút ra từ thực tế đấy!
Fun fact: Trong ký ức dân gian vùng đảo Hà Nam, việc chế tạo ra con thuyền có khả năng đi ngược gió, ngược nước còn được liên kết với chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 nữa đó. Khi đó, quân Trần dẫn dụ quân Nguyên Mông vào trận địa và những chiếc thuyền cơ động này đã tạo lợi thế cực lớn cho quân ta
Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, những chiếc thuyền ba vách của các hợp tác xã vùng Yên Hưng được huy động vận chuyển lương thực, vũ khí chi viện chiến trường. Bốn hợp tác xã Phong Hải, Đại Thành, Hồng Phong và Bạch Đằng sau này được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân.
Giữ nghề từ căn nhà bên sông Chanh
Giờ đây, sức khỏe không còn cho phép ông Chắn tiếp tục đóng những con thuyền lớn, nhưng người nghệ nhân 77 tuổi vẫn "đau đáu" với nghề truyền thống
May mắn là cả bốn người con trai của ông đều được truyền dạy và nắm chắc các kỹ thuật đóng thuyền buồm ba vách rồi.
Trước những thay đổi của đời sống, gia đình ông cũng phải chuyển một phần công việc sang đóng tàu sắt - nghề mang lại "lợi nhuận" cao hơn. Tuy nhiên, việc đóng mô hình thuyền buồm ba vách với kích thước nhỏ hơn vẫn được duy trì để phục vụ những người muốn trưng bày.
Để đóng được một chiếc thuyền ba vách, khâu chọn gỗ quan trọng "ức chế" luôn. Gỗ phải ngon, không sâu mọt, thớ chắc và phù hợp với từng bộ phận của con thuyền.
Người thợ xưa không có máy móc hiện đại để kiểm tra chất lượng gỗ. Thay vào đó, họ dựa vào kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều đời để nhận biết cây gỗ nào phù hợp với từng vị trí trên con thuyền.
Những kỹ thuật này không phải học trong một sớm một chiều đâu nha. Theo ông Chắn, người trẻ có thể tiếp thu kỹ thuật nhanh, nhưng để thực sự làm nghề cần thời gian, sự kiên trì và quan trọng hơn cả là cái tâm, cái đức của người thợ. Bởi một con thuyền đi biển mang theo sinh mạng của con người mà.
"Cha tôi từng dạy rằng, làm nghề giỏi thôi chưa đủ và kỹ thuật phải đi cùng cái tâm. Đó cũng là thứ mà tôi muốn truyền lại cho thế hệ sau", ông Chắn chia sẻ.
Đánh thức di sản đang ngủ quên
Việc hạn chế khai thác ven bờ cùng những quy định về khai thác gỗ khiến không gian tồn tại của nghề đóng thuyền gỗ truyền thống vùng cửa sông Bạch Đằng ngày càng bị "thu hẹp".
Năm 2026, khi Quảng Ninh quyết định đưa thuyền buồm ba vách truyền thống vào khai thác du lịch ven bờ Vịnh Hạ Long, những đơn hàng đóng thuyền phục vụ du lịch mở ra cơ hội để ông Chắn tiếp tục "cầm tay chỉ việc", truyền lại nghề cho lớp trẻ.
Trong giai đoạn đầu, có 6 chiếc thuyền được đưa vào hoạt động, đưa hình ảnh những cánh buồm nâu truyền thống trở lại không gian vịnh di sản sau nhiều thập kỷ vắng bóng.
Những con thuyền phục dựng vẫn giữ cấu trúc truyền thống, nhưng được bổ sung động cơ phụ trợ để đảm bảo hoạt động khi không có gió. "Động cơ không thay thế cánh buồm, nó chỉ giúp phương tiện đáp ứng yêu cầu khai thác hiện đại thôi", ông Chắn cho hay.
Mong muốn lớn nhất của ông Chắn là cơ quan chức năng không chỉ nhìn thuyền buồm như một sản phẩm du lịch, mà nên coi đó là một phần của di sản văn hóa cần được bảo tồn và truyền dạy
"Một chiếc thuyền có thể kéo theo nhiều nghề khác cùng sống lại: từ người đóng thuyền, người lái thuyền, những người từng gắn bó với nghề biển", ông Chắn chia sẻ.
Theo ông Chắn, ngay cả người lái thuyền cũng phải được tuyển "cực kỳ cẩn thận". Ngoài nắm bắt kỹ thuật truyền thống, đặc tính của thuyền, người điều khiển còn phải am hiểu con nước và hướng gió để đảm bảo an toàn khi vận hành.
Với người nghệ nhân bên sông Chanh, công việc giờ đây không chỉ là phục dựng những con thuyền có thể đi ngược gió, mà còn là gìn giữ cách cha ông từng biến ngọn gió ngược thành động lực để tiến tới.
Nguồn: soha.vn