Từ đầu những năm 1970, để sở hữu vũ khí hạt nhân, nhà lãnh đạo Libya Gaddafi đã "săn lùng" khắp nơi - từ đàm phán với Liên Xô, rải tiền khổng lồ để được chuyển giao công nghệ hạt nhân, cho đến bắt tay với đủ thứ thế lực... nhưng cuối cùng "mộng" vẫn không thành hiện thực
Vị Đại tá đầy tham vọng
Lên nắm quyền ở Libya năm 1969, Đại tá Muammar Gaddafi - người tự nhận mình là "nhà lãnh đạo quốc tế, là lãnh đạo của các lãnh đạo Arab, vua của các vị vua châu Phi và là lãnh tụ của chủ nghĩa Hồi giáo" (tự tin vãi chưởng luôn ) - có tham vọng cực lớn làm lãnh tụ các nước Arab và châu Phi. Nhưng vấn đề là Libya dân số ít lẹt đẹt, lại chẳng có "con bài tẩy" nào đặc biệt - trong đó vũ khí hạt nhân chính là thứ ông ta cần.
Vào những năm 1970, hạt nhân là topic siêu hot - nước láng giềng Algeria từng là bãi thử hạt nhân của Pháp mới giành độc lập; có tin đồn Israel đã chế được bom nguyên tử; thế giới Arab cũng rất ấn tượng với các đe dọa hạt nhân của Liên Xô chống lại Anh và Pháp trong sự kiện năm 1956.
Gaddafi nắm quyền một cường quốc dầu khí (người ít mà dầu nhiều nha ), nên quyết định theo phong cách truyền thống của các nước giàu dầu - dùng tiền mua vũ khí hạt nhân thôi! Paris và London vì lý do chính trị không phải lựa chọn phù hợp. Trung Quốc lúc đó đang là "kẻ nổi loạn", thách thức cả Liên Xô lẫn Mỹ, đồng thời Bắc Kinh đang tích cực "ve vãn" thế giới thứ ba.
Năm 1970-1971, Tripoli đề nghị Bắc Kinh bán cho một số đầu đạn hạt nhân. Nhưng Trung Quốc từ chối không buôn bán loại vũ khí này, khiến Libya phải tạm gác giấc mơ. Đến ngày 26/5/1975, nước này phê chuẩn Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT).
Lý do khác khiến Tripoli muốn có vũ khí hạt nhân là chính sách "chống chủ nghĩa đế quốc" của Libya. Vì chỉ trích lung tung khắp nơi, Gaddafi bị cô lập về chính trị nặng nề. Trong chính sách đối ngoại, Libya đối đầu cứng với Israel. Vì vậy, khi Ai Cập ký hiệp ước hòa bình với Israel, Gaddafi đối mặt với viễn cảnh xung đột "một mất một còn" với nhà nước Do Thái.
Đàm phán với Moscow
Trong bối cảnh đó, bom nguyên tử với nhà lãnh đạo Libya như một "lá bùa hộ mệnh" đảm bảo an ninh vậy. Cố mua từ Trung Quốc không được, ông chuyển sang đặt hy vọng vào Liên Xô - quốc gia sẵn sàng chia sẻ công nghệ hạt nhân dân sự với đồng minh.
Các cuộc đàm phán của Gaddafi với Liên Xô kéo dài nhiều năm. Nhưng khác với những năm 1950, tình hình thế giới đã đổi khác, Liên Xô không trao vũ khí hủy diệt hàng loạt cho cả đồng minh trung thành nhất. Libya rõ ràng không phải đối tác đáng tin cậy. Hệ thống do Gaddafi tạo ra khác xa chủ nghĩa Mác-Lênin, giống các dự án cộng sản vô chính phủ hơn.
Ngoài ra, năm 1969 Liên Xô đã phê chuẩn Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân. Do đó, Gaddafi lên kế hoạch không mua vũ khí hạt nhân mà mua công nghệ để tự chế. Giữa những năm 1970, Gaddafi đề nghị Moscow bán một lò phản ứng nước nặng có khả năng sản xuất plutonium cấp độ vũ khí. Theo tài liệu, viên đại tá này sẵn sàng trả 10 tỷ USD cho việc xây dựng dây chuyền nhiên liệu hạt nhân khép kín (số tiền khủng khiếp đó ).
Năm 1977, Abdel Sallam Jellud - nhân vật số 2 sau Gaddafi - đến Liên Xô đàm phán. Theo nhà sử học Elena Geleskul, thỏa thuận hạt nhân với Tripoli đã được các quan chức Liên Xô và Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Nikolai Tikhonov phê duyệt. Tuy nhiên, Ngoại trưởng Andrei Gromyko đã chặn lại vì lo ngại sau khi có vũ khí hạt nhân, Gaddafi sẽ tham gia vào những cuộc phiêu lưu khác ở Trung Đông.
Sự giúp đỡ của Liên Xô
Tuy nhiên, Liên Xô đồng ý hỗ trợ chương trình hạt nhân "hòa bình" của Libya, mà theo CIA, người Nga đặt "giá cắt cổ" cho dịch vụ này . Năm 1977, Liên Xô đồng ý xây dựng, trang bị và đào tạo nhân viên cho một trung tâm nghiên cứu hạt nhân trị giá hàng triệu USD ở Tajur, cách Tripoli 30km.
Về bản chất, đó là chu trình nhiên liệu hạt nhân kín có khả năng sản xuất và phân tách plutonium cấp độ vũ khí. Tuy nhiên, Liên Xô sau một thời gian do dự đã từ bỏ dự án, bất chấp Libya trả giá 10 tỷ USD. Các chuyên gia Liên Xô có mặt thường xuyên tại trung tâm để kiểm soát việc sử dụng uranium. Ngoài ra, Moscow nhất quyết yêu cầu Libya phê chuẩn Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân, mặc dù với Gaddafi đây chỉ là "bình phong" thôi.
Một dự án hợp tác Liên Xô-Libya khác - xây dựng nhà máy điện hạt nhân ở vùng Sirte, nhưng không thành hiện thực (bị dừng năm 1984) do sự thay đổi chính sách đối ngoại của Liên Xô trong thời Perestroika.
Các đối tác khác
Vì hợp tác với Liên Xô không hiệu quả, Tripoli bắt đầu "quăng lưới" tìm kiếm cơ hội khắp nơi - từ Argentina đến Nhật Bản . Trong năm 1978-1991, Libya nhập khẩu 2.263 tấn tinh quặng uranium từ Niger. Giữa những năm 1980, với sự giúp đỡ của công ty Brazil, các nhà khoa học Libya tiến hành thăm dò địa chất uranium.
Năm 1984, hợp đồng được ký với công ty Tây Đức Imhausen-Chemie để xây nhà máy nước nặng ở Rabt. Tuy nhiên, hầu hết các hợp đồng này không được thực hiện do áp lực của Mỹ đối với các nước xuất khẩu. Năm 1986, một cụm mô-đun chuyển đổi uranium di động được mua từ công ty Nhật Bản, lắp ráp một phần nhưng không bao giờ hoạt động.
Từ năm 1984, đại diện Libya gặp gỡ Tiến sĩ Abdul Qadir Khan - "cha đẻ bom nguyên tử Pakistan" và các cuộc tiếp xúc tiếp tục đến năm 1991. Libya có được thông tin về máy ly tâm L-1 do Khan phát triển.
Trong giai đoạn 1995-2000, lại bắt tay với Khan, Libya nhận được hai máy ly tâm L-2 và đặt hàng sản xuất 10.000 máy cùng thiết bị liên quan. Thỏa thuận được thực hiện bởi mạng lưới thương mại hạt nhân bí mật; thiết bị được sản xuất và cung cấp từ 13 quốc gia (Đức, Tây Ban Nha, Ý, Liechtenstein, Malaysia, UAE, Pakistan, Singapore, Thổ Nhĩ Kỳ, Thụy Sĩ, Nam Phi, Hàn Quốc, Nhật Bản). Những lô lớn linh kiện L-2 đầu tiên bắt đầu đến Libya vào tháng 12/2002.
Kết cục bất ngờ
Ngày 4/10/2003, một tàu buôn của Đức trên đường đến Libya bị kiểm tra tại cảng Taranto (Ý). Trên tàu, 5 container chứa các thành phần cho chương trình làm giàu uranium được tìm thấy và bị tịch thu. Ngày 19/12/2003, sau 10 tháng đàm phán bí mật với Mỹ và Anh, Libya cam kết từ bỏ ý muốn sở hữu vũ khí hủy diệt hàng loạt, bao gồm cả vũ khí hạt nhân. Hầu hết vật liệu và thiết bị quan trọng đều được đưa ra khỏi đất nước hoặc bị tháo dỡ - sau hơn 30 năm, với Libya, bom nguyên tử vẫn chỉ là giấc mơ xa vời .
Đồng thời, Gaddafi bắt đầu chủ động tiết lộ các nhà cung cấp, thông tin về quy mô thực hoạt động của Khan trong việc xuất khẩu hạt nhân từ Pakistan. Điều gì thúc đẩy Gaddafi tiết lộ sự thật? Một mặt, ông "soi gương" Iraq, mặt khác, mong muốn dỡ bỏ lệnh trừng phạt của phương Tây và bình thường hóa quan hệ.
Nguồn: soha.vn