Từ xưa tới giờ, viết tiểu thuyết vẫn được coi là nghệ thuật đậm chất người nhất trên đời. Cần thời gian, cần suy ngẫm, cần trăn trở về cuộc đời, cảm xúc, ký ức... rồi mới gửi gắm vào từng dòng chữ. Nhưng giờ đây, khi AI đang bùng nổ và len lỏi vào mọi ngóc ngách sáng tạo, những giá trị tưởng chừng "bất khả xâm phạm" ấy đang đứng trước nguy cơ bị cuốn phăng chỉ trong vài năm ngắn ngủi
Một báo cáo mới từ Trung tâm Công nghệ và Dân chủ Minderoo thuộc Đại học Cambridge vừa làm dậy sóng giới văn chương Anh và nhiều nước khác. Trong gần 400 nhà văn được hỏi, gần 40% cho biết thu nhập của họ đã giảm đáng kể vì AI xâm nhập vào ngành xuất bản.
Điều đáng báo động hơn là hơn một nửa số người tin rằng AI sẽ thay thế hoàn toàn công việc của họ trong tương lai không xa Đây là lời cảnh báo nghiêm trọng về rủi ro mà công nghệ mang đến cho nghề viết - vốn đã khó sống từ trước, giờ lại càng khó hơn.
AI "ăn cắp" tác phẩm mà không xin phép, không trả tiền
Trong nhiều năm qua, các mô hình ngôn ngữ đã "hút" dữ liệu từ vô vàn nguồn để học cách viết giống người và thể hiện cảm xúc như người thật. Đối với giới văn học, điều này có nghĩa hàng triệu cuốn sách - từ kinh điển đến đương đại - có thể đã bị thu thập và nhồi vào kho dữ liệu mà không hề có sự đồng ý của tác giả.
Theo báo cáo, 59% tiểu thuyết gia Anh biết tác phẩm của mình đã bị dùng để train AI, nhưng 99% không hề cho phép và 100% chưa từng nhận được xu nào từ việc này. Một nhà văn nói thẳng: các công ty công nghệ đang "cướp" chất xám của họ để tạo ra công cụ cạnh tranh trực tiếp với chính họ. Vừa vi phạm bản quyền, vừa đẩy người sáng tạo vào thế phải đối đầu với sản phẩm được tạo ra từ công sức nhiều năm của mình
Thu nhập thấp hơn lương tối thiểu, công việc phụ cũng bị AI nuốt
Trong khi đó, thu nhập của các tác giả đang giảm nghiêm trọng. Tại Anh, mức thu nhập trung bình của một tiểu thuyết gia năm 2022 thậm chí thấp hơn lương tối thiểu, khiến nhiều người phải kiếm thêm từ viết quảng cáo, biên tập, dịch thuật để sống qua ngày.
Trớ trêu là những công việc phụ này cũng đang dần bị AI thay thế luôn Khi nền tảng nhạc từng bị tràn ngập bài hát do máy tính tạo ra, thì giờ thị trường sách trên Amazon và các nền tảng khác cũng đang chứng kiến làn sóng xuất bản ồ ạt sách do AI viết mà không hề bị kiểm soát.
Tiến sĩ Clementine Collett - tác giả báo cáo - cho biết nhiều nhà văn lo rằng các mô hình ngôn ngữ lớn được train từ núi dữ liệu văn học khổng lồ sẽ làm giảm giá trị tác phẩm do con người sáng tạo. Các công ty AI không ngừng tung ra công cụ hỗ trợ viết lách, từ app động não, tạo ý tưởng cho đến phần mềm viết cả cuốn tiểu thuyết hoặc hỗ trợ xuất bản tự động.
Giới viết văn không chỉ lo mất thu nhập mà còn lo sân chơi của họ sẽ thành nơi đầy rẫy tác phẩm thiếu chiều sâu, được tạo ra chỉ trong vài phút
Tương lai văn học: thị trường hai tầng?
Báo cáo từ Cambridge mô tả bức tranh tương lai ngành viết như một thị trường hai tầng. Ở tầng cao, các tiểu thuyết văn học nghiêm túc vẫn tồn tại như mặt hàng xa xỉ, giống đĩa than được hội mê nhạc yêu thích.
Tuy nhiên, phần lớn tác phẩm phổ thông - nguồn thu chính của nhiều nhà văn - sẽ bị AI lấn át. Các giọng đọc audiobook cũng đang bị mô phỏng hoặc thay thế hoàn toàn bằng giọng tổng hợp, khiến người làm công việc này đứng trước nguy cơ thất nghiệp hàng loạt
Nhưng điều khiến các nhà văn đau lòng hơn cả vấn đề tiền bạc chính là sự phai nhạt tính nhân văn của văn học. Nhiều người cho rằng văn bản do AI tạo ra dù có thể lừa được người đọc trong vài trường hợp nhưng vẫn thiếu cảm xúc cá nhân và sự tinh tế trong trải nghiệm sống mà chỉ con người mới có.
AI học từ những mẫu có sẵn và tạo ra lối viết trung bình về mặt thống kê, dẫn đến văn phong nhạt nhẽo và lặp lại. Một số nhà văn còn gọi tên cụm từ "đặc sản" của AI như "tapestry" hay "delve", xuất hiện dày đặc đến mức gây khó chịu
Vấn đề toàn cầu, không riêng Anh
Báo cáo cũng chỉ ra rằng đây không phải vấn đề riêng của Anh, mà hầu hết quốc gia hiện nay đều đối mặt thách thức tương tự trong ngành sáng tạo. Từ châu Âu đến Mỹ hay châu Á, giới văn học đang đứng trước làn sóng công nghệ mạnh mẽ và khó đoán, buộc phải liên tục thích nghi để tồn tại.
Lối thoát nào cho các nhà văn?
Một số chuyên gia cho rằng điều cần thiết nhất hiện nay là siết chặt quy định về quyền sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên AI. Mô hình "opt out" - cho phép người sáng tạo yêu cầu không dùng tác phẩm của mình trong dữ liệu AI - bị nhiều người chỉ trích vì đặt gánh nặng bảo vệ bản quyền lên chính tác giả.
Nhiều nhà văn cho rằng chính phủ cần yêu cầu minh bạch dữ liệu training đối với các công ty AI, đồng thời bắt buộc họ phải xin phép và trả thù lao nếu muốn sử dụng tác phẩm của người khác.
Tiến sĩ Collett cho biết luật bản quyền cần được sửa đổi cho phù hợp thời đại mới, và việc trả tiền cho tác giả là điều hoàn toàn công bằng. Chỉ khi người sáng tạo được bảo vệ và được trả công xứng đáng thì ngành văn học mới có thể phát triển bền vững trong tương lai
Ngành kể chuyện - vốn là một phần không thể thiếu của đời sống tinh thần nhân loại - đang đứng trước ngã rẽ lớn. Để bảo vệ sự độc đáo và chiều sâu cảm xúc mà văn chương mang lại, nhiều người cho rằng cần hỗ trợ các nhà văn độc lập, tăng đầu tư cho xuất bản truyền thống và giữ lại những không gian sáng tạo không có sự can thiệp của AI.
Nguồn: genk.vn
Một báo cáo mới từ Trung tâm Công nghệ và Dân chủ Minderoo thuộc Đại học Cambridge vừa làm dậy sóng giới văn chương Anh và nhiều nước khác. Trong gần 400 nhà văn được hỏi, gần 40% cho biết thu nhập của họ đã giảm đáng kể vì AI xâm nhập vào ngành xuất bản.
Điều đáng báo động hơn là hơn một nửa số người tin rằng AI sẽ thay thế hoàn toàn công việc của họ trong tương lai không xa Đây là lời cảnh báo nghiêm trọng về rủi ro mà công nghệ mang đến cho nghề viết - vốn đã khó sống từ trước, giờ lại càng khó hơn.
AI "ăn cắp" tác phẩm mà không xin phép, không trả tiền
Trong nhiều năm qua, các mô hình ngôn ngữ đã "hút" dữ liệu từ vô vàn nguồn để học cách viết giống người và thể hiện cảm xúc như người thật. Đối với giới văn học, điều này có nghĩa hàng triệu cuốn sách - từ kinh điển đến đương đại - có thể đã bị thu thập và nhồi vào kho dữ liệu mà không hề có sự đồng ý của tác giả.
Theo báo cáo, 59% tiểu thuyết gia Anh biết tác phẩm của mình đã bị dùng để train AI, nhưng 99% không hề cho phép và 100% chưa từng nhận được xu nào từ việc này. Một nhà văn nói thẳng: các công ty công nghệ đang "cướp" chất xám của họ để tạo ra công cụ cạnh tranh trực tiếp với chính họ. Vừa vi phạm bản quyền, vừa đẩy người sáng tạo vào thế phải đối đầu với sản phẩm được tạo ra từ công sức nhiều năm của mình
Thu nhập thấp hơn lương tối thiểu, công việc phụ cũng bị AI nuốt
Trong khi đó, thu nhập của các tác giả đang giảm nghiêm trọng. Tại Anh, mức thu nhập trung bình của một tiểu thuyết gia năm 2022 thậm chí thấp hơn lương tối thiểu, khiến nhiều người phải kiếm thêm từ viết quảng cáo, biên tập, dịch thuật để sống qua ngày.
Trớ trêu là những công việc phụ này cũng đang dần bị AI thay thế luôn Khi nền tảng nhạc từng bị tràn ngập bài hát do máy tính tạo ra, thì giờ thị trường sách trên Amazon và các nền tảng khác cũng đang chứng kiến làn sóng xuất bản ồ ạt sách do AI viết mà không hề bị kiểm soát.
Tiến sĩ Clementine Collett - tác giả báo cáo - cho biết nhiều nhà văn lo rằng các mô hình ngôn ngữ lớn được train từ núi dữ liệu văn học khổng lồ sẽ làm giảm giá trị tác phẩm do con người sáng tạo. Các công ty AI không ngừng tung ra công cụ hỗ trợ viết lách, từ app động não, tạo ý tưởng cho đến phần mềm viết cả cuốn tiểu thuyết hoặc hỗ trợ xuất bản tự động.
Giới viết văn không chỉ lo mất thu nhập mà còn lo sân chơi của họ sẽ thành nơi đầy rẫy tác phẩm thiếu chiều sâu, được tạo ra chỉ trong vài phút
Tương lai văn học: thị trường hai tầng?
Báo cáo từ Cambridge mô tả bức tranh tương lai ngành viết như một thị trường hai tầng. Ở tầng cao, các tiểu thuyết văn học nghiêm túc vẫn tồn tại như mặt hàng xa xỉ, giống đĩa than được hội mê nhạc yêu thích.
Tuy nhiên, phần lớn tác phẩm phổ thông - nguồn thu chính của nhiều nhà văn - sẽ bị AI lấn át. Các giọng đọc audiobook cũng đang bị mô phỏng hoặc thay thế hoàn toàn bằng giọng tổng hợp, khiến người làm công việc này đứng trước nguy cơ thất nghiệp hàng loạt
Nhưng điều khiến các nhà văn đau lòng hơn cả vấn đề tiền bạc chính là sự phai nhạt tính nhân văn của văn học. Nhiều người cho rằng văn bản do AI tạo ra dù có thể lừa được người đọc trong vài trường hợp nhưng vẫn thiếu cảm xúc cá nhân và sự tinh tế trong trải nghiệm sống mà chỉ con người mới có.
AI học từ những mẫu có sẵn và tạo ra lối viết trung bình về mặt thống kê, dẫn đến văn phong nhạt nhẽo và lặp lại. Một số nhà văn còn gọi tên cụm từ "đặc sản" của AI như "tapestry" hay "delve", xuất hiện dày đặc đến mức gây khó chịu
Vấn đề toàn cầu, không riêng Anh
Báo cáo cũng chỉ ra rằng đây không phải vấn đề riêng của Anh, mà hầu hết quốc gia hiện nay đều đối mặt thách thức tương tự trong ngành sáng tạo. Từ châu Âu đến Mỹ hay châu Á, giới văn học đang đứng trước làn sóng công nghệ mạnh mẽ và khó đoán, buộc phải liên tục thích nghi để tồn tại.
Lối thoát nào cho các nhà văn?
Một số chuyên gia cho rằng điều cần thiết nhất hiện nay là siết chặt quy định về quyền sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên AI. Mô hình "opt out" - cho phép người sáng tạo yêu cầu không dùng tác phẩm của mình trong dữ liệu AI - bị nhiều người chỉ trích vì đặt gánh nặng bảo vệ bản quyền lên chính tác giả.
Nhiều nhà văn cho rằng chính phủ cần yêu cầu minh bạch dữ liệu training đối với các công ty AI, đồng thời bắt buộc họ phải xin phép và trả thù lao nếu muốn sử dụng tác phẩm của người khác.
Tiến sĩ Collett cho biết luật bản quyền cần được sửa đổi cho phù hợp thời đại mới, và việc trả tiền cho tác giả là điều hoàn toàn công bằng. Chỉ khi người sáng tạo được bảo vệ và được trả công xứng đáng thì ngành văn học mới có thể phát triển bền vững trong tương lai
Ngành kể chuyện - vốn là một phần không thể thiếu của đời sống tinh thần nhân loại - đang đứng trước ngã rẽ lớn. Để bảo vệ sự độc đáo và chiều sâu cảm xúc mà văn chương mang lại, nhiều người cho rằng cần hỗ trợ các nhà văn độc lập, tăng đầu tư cho xuất bản truyền thống và giữ lại những không gian sáng tạo không có sự can thiệp của AI.
Nguồn: genk.vn