Nhắc đến Hồ Xuân Hương, ai cũng phải gật gù nhớ đến một nữ sĩ có giọng thơ "khác biệt xỉu" Táo bạo nhưng tinh tế, sắc sảo mà lại đầy lòng trắc ẩn - đúng chuẩn queen trong làng văn chương luôn!
Xuất thân từ dòng họ Hồ ở Quỳnh Đôi, Nghệ An nhưng phần lớn cuộc đời lớn lên lại gắn với vùng văn hóa Thăng Long - Kinh Bắc, bà được cho là đã hấp thụ nhiều ảnh hưởng văn hóa khác nhau.
Sự kết hợp giữa cá tính mạnh mẽ và tinh thần cương trực của quê hương xứ Nghệ với nét thanh lịch, tinh tế của vùng Kinh Bắc được nhìn nhận như một trong những yếu tố góp phần tạo nên phong cách riêng của Hồ Xuân Hương.
Cuộc đời vẫn còn nhiều khoảng trống bí ẩn
Hồ Xuân Hương thường được xác định sinh năm 1772 và mất năm 1822. Bà là con gái của cụ đồ Hồ Phi Diễn (1704-1786), người quê làng Quỳnh Đôi, nay thuộc xã Quỳnh Đôi, Nghệ An.
Tuy nhiên, những thông tin về cuộc đời nữ sĩ vẫn còn nhiều điểm chưa thống nhất. Trước đây, giới nghiên cứu từng cho rằng bà chủ yếu sống và sáng tác vào nửa cuối thế kỷ XVIII, trong bối cảnh nhà Tây Sơn. Một số tư liệu được phát hiện và nghiên cứu về sau lại cho rằng phần lớn sáng tác của bà thuộc nửa đầu thế kỷ XIX, dưới thời Nguyễn.
Chính những khoảng trống tư liệu khiến cuộc đời Hồ Xuân Hương đến nay vẫn còn nhiều điều chưa thể xác định hoàn toàn chắc chắn.
Chuyện hôn nhân của bà cũng drama không kém đâu nha! Theo những câu chuyện được lưu truyền, nữ sĩ từng trải qua hai cuộc hôn nhân. Học giả Hoàng Xuân Hãn từng đề cập khả năng Hồ Xuân Hương là vợ Trần Phúc Hiển, người từng giữ chức Tham hiệp trấn Yên Quảng khoảng giai đoạn 1815-1818 và trước đó làm Tri phủ Vĩnh Tường.
Từ thơ Nôm đến "Lưu Hương ký" - plot twist không ngờ!
Trong thời gian dài, Hồ Xuân Hương chủ yếu được biết đến với những bài thơ Nôm giàu cá tính. Nhưng một phát hiện được công bố năm 1964 của nhà nghiên cứu Trần Thanh Mại đã mở rộng đáng kể diện mạo sáng tác của nữ sĩ.
Theo phát hiện này, Hồ Xuân Hương không chỉ sáng tác bằng chữ Nôm mà còn có thơ chữ Hán. Tập Lưu Hương ký là tư liệu đặc biệt, cho thấy một phần sáng tác của bà tồn tại bằng cả hai loại văn tự - multi-talented queen thật sự!
Tập thơ được giới thiệu gồm 24 bài chữ Hán và 26 bài chữ Nôm, được chép cùng nhiều văn bản khác trong Du Hương Tích động ký.
Trong khi đó, hơn 50 bài thơ Nôm được cho là của Hồ Xuân Hương đã lưu truyền trong dân gian từ lâu. Tuy nhiên, quá trình truyền miệng và sao chép qua nhiều thế hệ khiến không ít tác phẩm xuất hiện dị bản.
Có những trường hợp từ ngữ, câu thơ bị thay đổi; một số văn bản thất lạc hoặc có nguy cơ bị nhầm lẫn với sáng tác của tác giả khác. Vì thế, việc xác định chính xác nguyên bản thơ Hồ Xuân Hương vẫn là vấn đề được giới nghiên cứu quan tâm.
"Ngôi sao lạ" của văn học trung đại - icon nữ quyền thời xưa
Điểm đặc biệt nhất trong thơ Hồ Xuân Hương nằm ở cách bà nhìn nhận con người, đặc biệt là người phụ nữ.
Trong xã hội phong kiến, khi phụ nữ thường bị đặt trong những khuôn phép khắt khe, thơ Hồ Xuân Hương lại dành nhiều tiếng nói cho vẻ đẹp, thân phận, khát vọng sống và quyền được khẳng định giá trị của nữ giới.
Những câu thơ như:
"Thân em vừa trắng lại vừa tròn"
hay những câu thơ trong Tố nữ cho thấy một cái nhìn trực diện về vẻ đẹp và tuổi xuân của người phụ nữ - táo bạo vô cùng luôn!
Đằng sau vẻ ngoài tưởng như táo bạo của thơ Hồ Xuân Hương là tiếng nói về quyền được sống, được yêu, được khẳng định bản thân và được nhìn nhận như một con người có giá trị.
Chính vì vậy, bà thường được giới nghiên cứu nhìn nhận như một hiện tượng đặc biệt của văn học trung đại. Có cách ví von bà là một nhà thơ mang tinh thần Phục Hưng trong văn học Việt Nam, bởi thơ bà thể hiện sự đề cao con người và phản ứng trước những khuôn phép gò bó của xã hội đương thời.
Từ nữ sĩ Việt Nam đến tên tuổi được biết đến quốc tế
Hồ Xuân Hương không chỉ có vị trí đặc biệt trong văn học Việt Nam mà còn được giới thiệu với độc giả quốc tế thông qua nhiều bản dịch.
Theo thông tin được cung cấp, đến năm 2021, thơ của bà đã được chuyển ngữ sang 13 ngôn ngữ - đỉnh của chóp thật sự! Việc dịch thơ Hồ Xuân Hương được đánh giá là một thử thách bởi ngôn ngữ của bà giàu tầng nghĩa, chơi chữ, hàm ý và có nhiều sắc thái văn hóa khó chuyển tải trọn vẹn sang ngôn ngữ khác.
Nhà thơ Rabindranath Tagore từng được nhắc đến trong các tài liệu liên quan đến sự ngưỡng mộ dành cho Hồ Xuân Hương. Nhà thơ Pháp Jan Rixtal cũng từng viết lời tựa cho một bản dịch thơ của bà, đánh giá Hồ Xuân Hương là một trong những tên tuổi lớn của văn học Việt Nam và thuộc nhóm những nữ sĩ nổi bật của châu Á.
Năm 2021, UNESCO từng thống nhất tham gia kỷ niệm 250 năm ngày sinh và 200 năm ngày mất Hồ Xuân Hương. Sự kiện này góp phần đưa tên tuổi nữ sĩ đến gần hơn với công chúng quốc tế và nhấn mạnh giá trị của di sản văn học mà bà để lại.
Hơn hai thế kỷ sau khi Hồ Xuân Hương qua đời, thơ bà vẫn tiếp tục được đọc, nghiên cứu và dịch thuật. Chính sự độc đáo trong ngôn ngữ, cái nhìn sắc sảo về con người cùng tiếng nói dành cho phụ nữ đã giúp nữ sĩ trở thành một trong những gương mặt đặc biệt của văn học Việt Nam - một legend thực thụ!
Nguồn: techz.vn