Y học giờ phát triển nhanh như "trình" mở rộng vậy, thế kỷ qua đã đỉnh rồi mà tương lai còn hứa hẹn khủng hơn nhờ cách mạng công nghiệp 4.0 nữa các bạn ơi!
Cùng với những breakthrough trong chẩn đoán và điều trị, cách bác sĩ và nhân viên y tế đối xử với bệnh nhân chắc chắn cũng sẽ có nhiều plot twist. Nhưng mà những thay đổi này sẽ "drop" khi nào, do chính ngành y hay từ áp lực bên ngoài nhỉ?
Dự đoán tương lai với AI là một chủ đề cực kỳ interesting luôn.
Bài viết này xin mang đến 3 câu chuyện "đi vào lòng đất" về sự ra đời và "tiến hóa" của khái niệm Informed Consent (tạm dịch: Đồng ý sau khi được giải thích rõ ràng) - một bước ngoặt mega quan trọng để bảo vệ quyền bệnh nhân trong thế kỷ 20.
## Story 1: Can thiệp vào cơ thể bệnh nhân dù có thiện ý, vẫn bị coi là bạo hành nếu không xin phép
Tưởng tượng nhé: Một bệnh nhân có cục u ở bụng. Người này đã đồng ý để được gây mê và mở bụng ra check xem u lành hay ác tính. Nhưng khi xác nhận u ác tính rồi, ngay trong ca mổ đó luôn, bác sĩ đã tự ý cắt luôn mà không hỏi ý kiến bệnh nhân!
Ủa vậy bác sĩ này có thể bị kiện không?
Spoil alert: Có đó! Đây là chuyện có thật xảy ra tại một bệnh viện ở New York năm 1914, được gọi là "vụ án Schloendorff" - một case đã đi vào lịch sử. Phán quyết của tòa án cũng được quote đi quote lại trong các tài liệu đạo đức y học với câu legendary này:
"Tất cả người trưởng thành với tâm thần bình thường có quyền quyết định những gì nên được thực hiện trên cơ thể của mình. Một bác sĩ ngoại khoa mà phẫu thuật không có sự đồng ý của bệnh nhân được xem như đã bạo hành bệnh nhân và phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại".
Như vậy đó, mọi hành vi y tế xâm lấn đến cơ thể bệnh nhân, dù với mục đích tốt đến mấy, đều bị coi là một dạng violence nếu không có sự đồng ý của họ!
Câu chuyện này đã "mở màn" cho vô số cuộc tranh luận về quyền quyết định của bệnh nhân, giúp hình thành khái niệm mới toanh là "đồng ý": Bác sĩ phải có nghĩa vụ xác nhận sự đồng ý của bệnh nhân trước khi động vào cơ thể của họ.
## Story 2: Đồng ý phải có điều kiện chứ không phải "yes man" kiểu gì cũng được
Một bệnh nhân 55 tuổi được bác sĩ khám và nghi ngờ có thuyên tắc ở động mạch chủ. Đồng ý chụp ảnh để xác định vị trí thuyên tắc, bệnh nhân được tiêm sodium urokon (một loại chất nhuộm) vào động mạch chủ qua vùng thắt lưng. Nhưng plot twist: Sáng hôm sau thức dậy, bệnh nhân không thể nhấc nổi chân vì đã bị liệt cả hai chi dưới!
Bệnh nhân này tên là Martin Salgo, đã lập tức đâm đơn kiện các bác sĩ ở bệnh viện Đại học Stanford (Hoa Kỳ) vì không giải thích và cảnh báo rõ ràng về nguy cơ bị liệt do thủ thuật.
Tòa án đã "về phe" bệnh nhân với lập luận rằng lẽ ra các bác sĩ đã phải cung cấp và giải thích TOÀN BỘ thông tin cần thiết để giúp bệnh nhân đưa ra quyết định. Tức là ĐỒNG Ý phải kèm điều kiện chứ không phải ké fame kiểu gì cũng được!
Năm 1957 chính là năm mà cụm từ "Informed consent" ("Đồng ý sau khi được giải thích") được sử dụng lần đầu tiên trong lịch sử loài người.
Khái niệm bom tấn này đã phải mất tận 15 năm (1957-1972) để dần dần được phổ biến và "đi vào lòng người" sau nhiều phiên tòa về y tế khác.
Như trong một phiên tòa năm 1960 tại Hoa Kỳ có đề cập cụ thể: "Bác sĩ phải nỗ lực thuyết minh cho bệnh nhân, bằng ngôn ngữ dễ hiểu, về đặc điểm của bệnh tật, nội dung điều trị, khả năng thành công, những lựa chọn thay thế cũng như những biến chứng có thể xảy ra và cách ứng phó".
Nhưng mà bác sĩ phải giải thích cụ thể và dễ hiểu đến đâu, theo tiêu chuẩn nào?
- Theo tiêu chuẩn "chuyên môn" của bác sĩ?
- Theo tiêu chuẩn "chủ quan" của bệnh nhân?
- Hay theo tiêu chuẩn "trung bình" mà một người bình thường cũng hiểu được?
## Story 3: Giải thích cho bệnh nhân theo cách mà... bệnh nhân hiểu được chứ!
Một bệnh nhân bị đau lưng nặng, được chẩn đoán là do vỡ đĩa đệm giữa hai đốt sống thắt lưng và cần phẫu thuật ASAP.
Nhưng bác sĩ không nói chi tiết với bệnh nhân về phương pháp mổ. Bác sĩ chỉ trấn an MẸ của bệnh nhân rằng mặc dù là ca phức tạp, cách xử lý không khó khăn mấy so với các trường hợp khác.
Tuy nhiên, trong quá trình phẫu thuật, bác sĩ phát hiện ra tủy sống bị sưng phù và không hề thuyên giảm trước tất cả nỗ lực của ekip mổ.
Trong quá trình hồi phục sau mổ, bệnh nhân còn bị trượt khỏi giường vì không có thanh ray chắn giường và y tá kề bên. Kết quả: Bệnh nhân gần như hoàn toàn tê liệt.
Bệnh nhân đã kiện bác sĩ (và cả bệnh viện) về những tắc trách trong quá trình hậu phẫu và việc không giải thích cho bệnh nhân về những nguy cơ liên quan trước khi mổ. Không hề có giấy tờ nào chứng minh việc cung cấp thông tin đã được tiến hành!
Phía bệnh viện thì "phản dame" rằng việc bị liệt cũng có thể xảy ra với xác suất là 1%, ngay cả khi bệnh nhân không bị té sau mổ.
Hơn nữa, bác sĩ đã lo ngại việc truyền đạt các nguy cơ trong điều trị sẽ làm bệnh nhân hoang mang lo lắng, gây biến động tâm lý ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị...
Vụ án Canterbury v. Spence năm 1972 này dấy lên nhiều tranh luận nóng hổi sau đó và đã góp phần thay đổi chuẩn mực của cả một xã hội.
Trong trường hợp này, vì bệnh nhân là người giữ quyền quyết định đối với cơ thể của mình, người chọn lựa phương thức điều trị là BỆNH NHÂN chứ không thể là ai khác.
Vì bác sĩ có nghĩa vụ giúp đỡ bệnh nhân chọn lựa, phạm vi thuyết minh không thể theo tiêu chuẩn "chuyên môn" của bác sĩ mà phải theo tiêu chuẩn mà một người bình thường vẫn có thể hiểu được!
Cũng phải nói thêm rằng, phán quyết này đã tạo nên bước ngoặt lịch sử vì tiêu chuẩn giải thích theo kiểu "chuyên môn" của bác sĩ đang thống trị vào thời điểm đó!
## Bài học rút ra: Thay đổi không đến từ trên trời rơi xuống
Như vậy đó các bạn ơi, những khái niệm mới không tự nhiên sinh ra hay được áp đặt một cách miễn cưỡng.
Những thay đổi trong ngành Y nói trên đã hình thành và tiến hóa trong những vận động chung của xã hội, đặc biệt là nhờ phong trào nhân quyền dưới sự dẫn dắt của Martin Luther King tại Hoa Kỳ vào những năm 1960s.
Những vận động này đã dần dần được chuyển đổi thành ngôn ngữ của pháp luật và thay đổi cách hành xử của con người tại Hoa Kỳ và nhiều nước khác.
Ba câu chuyện trên và nhiều ví dụ khác đã cho thấy mỗi một thay đổi trong cách hành xử y tế cần:
- "Khởi động" từ THIỆT THÒI của nhiều bệnh nhân
- "Tiếp sức" bằng quan tâm và BỨC XÚC của dư luận
- "Về đích" bằng sự ĐẤU TRANH mãnh liệt và bền bỉ cho công bằng trong xã hội
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng tiến bộ xã hội ở Hoa Kỳ không thể mang áp dụng miễn cưỡng "ngay và luôn" tại nước khác, mà mỗi quốc gia cần phải tự lực thay đổi tùy vào các cơ duyên và yếu tố nội tại của mình.
Những vụ án liên quan tới sự cố y tế hiện nay không nên dừng lại ở việc trị tội một vài cá nhân "cho xong chuyện", mà phải xử lý được lỗi hệ thống để thay đổi cách làm việc, cách hành xử y tế để mang lại lợi ích cho nhiều bệnh nhân và nhân viên y tế khác.
TS Phạm Nguyên Quý.
----Tài liệu tham khảo----
1. http://en.wikipedia.org/wiki/Schloendorff_v._Society_of_New_York_Hospital
2. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2504103/
3. http://www.lawnix.com/cases/canterbury-spence.html
Nguồn: soha.vn