Nghĩ mà xem, làm vua mà chỉ giỏi kinh sử thôi thì chưa đủ đâu nhé! Nhiều vị vua Việt còn là những "chuyên gia thẩm định" đồ cổ cực xịn, để lại bao câu chuyện thú vị khiến hậu thế phải respect
Vua Thiệu Trị - "Thẩm định viên" đỉnh cao
Phải kể ngay đến vua Thiệu Trị nhà Nguyễn - người có khả năng đánh giá nghiên cổ sâu không đáy. Mùa Đông năm Thiệu Trị thứ 2 (1842), có người dâng lên ngài một cái nghiên mực cổ trông "cổ kính, mộc mạc, rõ hệt là một tấm ngói âm dương" luôn á.
Đầu nghiên có khắc bài minh:
"Kỳ sắc ôn nhuận,
Kỳ chế cổ phác.
Hà dĩ trí chi?
Thạch cừ bí các.
Cải phong Tức mặc
Lan đài liệt tước.
Vĩnh nghi bảo chi,
Thư hương thị thác".
Dịch nôm na là: Chiếc nghiên này đẹp xỉu, được chế tạo cổ kính mộc mạc, được cất kỹ trong gác Thạch Cừ, được phong cho tước Tức Mặc hầu, xếp vào hàng quan tước ở Lan đài và giữ làm của báu mãi mãi. Nhờ đó mà dòng dõi văn học nối mãi không dứt.
Sau bài minh còn khắc 2 chữ "Tô Thức", khắc 2 cái ấn nhỏ có chữ "Kỳ trân" và "Tàng bảo". Lưng nghiên khắc một ấn to, có chữ "Thạch cừ các ngoã" (Viên ngói ở gác Thạch Cừ). Lạc khoản ghi: "Nguyên Phù tam niên, trọng thu nhật chế" (tức làm vào tháng 8 năm Nguyên Phù thứ ba - năm 1100, đời vua Tống Triết Tông).
Vua xem xong rồi giảng giải cho quan Nội các một hồi dài như thuyết trình luận văn: "Đây là cái nghiên cổ Thạch Cừ đó. Gác Thạch Cừ từ đời Tiêu Hà (đời Hán) dựng lên để chứa sử sách và bản đồ. Đến đời Hán Tuyên đế năm Cam Lộ thứ 3 (năm 51 TCN), họp các nhà Nho giảng Ngũ kinh chính là ở đây nè.
Từ năm Cam Lộ thứ 3 đến năm Nguyên Phù thứ 3 (1100), đời Tống Triết Tông, Tô Thức được viên ngói ở gác ấy, đem mài thành nghiên, tính ra 1.149 năm. Đến giờ lại thêm hơn 740 năm nữa. Vậy là nghiên này xuất hiện từ đời Hán, thành hình ở đời Tống mà lại trình tiến ở ngày nay. Thật là một vật quý báu của làng văn luôn!
Trước sau gần 2.000 năm, mà nghiên này cứ xuất hiện vào lúc văn minh thịnh trị, há chẳng phải là vật quý báu được trời đất giữ kín, phải đợi thời rồi mới trình bày sao? Mà do trọng đạo, sùng văn, đời dẫu khác nhưng của báo chung, tự có cái cơ duyên cùng hợp đó. Âu Dương Tu (danh Nho thời Tống) có nói: 'Vật thường đến với người biết ưa thích', chính là nghĩa đấy".
Vua lại thêm một đoạn flex kiến thức nữa: "Trong Ngõa nghiễn phả (Sách chép các điển tích nghiên ngói) có ghi: Chỗ di chỉ đài Đồng Tước nhà Ngụy, người ta chứa được nhiều ngói cổ, đem mài thành nghiên rất khéo, dựng nước đến vài ngày không khô. Đời truyền rằng: Khi xưa dựng đài này, sai thợ gốm làm bùn thật sạch, lấy vải thưa lọc bùn rồi cho thêm dầu hồ đào vào, trộn để nặn, cho nên khác hẳn với ngói thường. Nay xem cái nghiên này là di tích ở Thạch Cừ thì ngói đài Đồng Tước há có thể sánh kịp cái vẻ cổ kính chất phác của nó được sao?".
Nghiên Tức Mặc hầu sau này trở thành vật quý của các vua triều Nguyễn luôn.
Drama dâng đồ cổ giả - coi chừng bị phạt nặng nha!
Mặc dù vua Thiệu Trị yêu thích nghiên cổ, nhưng không phải ai dâng cũng được thưởng đâu nhé!
Như tháng 9 năm Thiệu Trị thứ 6 (1846), có viên Đồng tri phủ phân phủ Hà Trung (Thanh Hóa) tên Vũ Duy Hàn dâng lên vua cái nghiên cổ, được thưởng 5 lạng bạc, 1 đồng kim tiền. Nhưng plot twist: Chiếc nghiên này vốn của một người dân trong hạt là Lương Huy Kiên đã chết, Duy Hàn mượn lấy đem dâng. Bị quan Ngự sử Nguyễn Hữu Độ tâu là giả trá!
Vua Thiệu Trị tức điên, giao cho quan tỉnh Thanh điều tra. Biết được sự thật, vua cho Duy Hàn là "lòng tham đen tối, cướp điều tốt của người", bèn cách chức ngay. Các phần thưởng được chuyển cho gia đình Huy Kiên và thưởng thêm 5 lạng bạc nữa. Đúng là "không làm, không chết" đó!
Vua Minh Mạng và chiếc mũ vàng Chiêm Thành
Vua Minh Mạng cũng là một tín đồ đồ cổ không kém. Năm 1832, có lũ trẻ chăn trâu ở Biên Hòa bắt được cái mũ cổ bằng vàng (nặng hơn 5 lạng, 2 đồng cân), không biết gì nên đập ra chia nhau. Quan tỉnh biết được vội thu lại, đem dâng lên.
Nhìn thấy mảnh vàng có khắc chữ của người Chiêm Thành, vua thở dài: "Mũ này là đồ cổ của nước Chiêm Thành, lũ mục đồng không biết, tự tiện đập vỡ khiến đồ vật mấy trăm năm về trước không còn lại làm ghi, thực khá tiếc!". Sau đó vua vẫn thưởng cho người bắt được cái mũ ấy 20 lạng bạc. Tốt bụng thật!
Cái ấn ngọc "Vạn thọ vô cương" và bài học sống sâu sắc
Cũng đời vua Minh Mạng, năm 1828, người làng Đăng Xương dinh Quảng Trị tên Nguyễn Đăng Khoa dâng lên một chiếc ấn ngọc khắc bốn chữ triện "Vạn thọ vô cương", nói là đào đất bắt được.
Vua đưa cho bầy tôi xem và bảo: "Trẫm mới lên ngôi, người Long Hồ đã dâng lên một cái ấn ngọc khắc bốn chữ 'Trung hoà vị dục', nay lại được ấn này. Xem văn nghĩa thì không phải dân gian có được. Hoặc là ấn báu của tiên triều truyền cho nhau, lấy giấu từ lâu cũng chưa biết chừng. Vả lại xem sắc ngọc, thì ấn ngày này sáng nhuần và cũ kỹ hơn".
Bầy tôi đều tâu: "Đấy là phúc lành Hoàng thượng sống lâu, nhà nước vững mãi". Nhưng vua Minh Mạng không "phê" kiểu đó. Ngài trả lời một hồi cực sâu sắc:
"Trẫm từ khi lên ngôi đến nay, ngày ngày lo sao trên thỏa ơn sâu phó thác, dưới để phép hay đời sau. Thế mà gần đây nhân dân chưa được giàu có, mùa màng chưa được phong đăng, trăm quan chưa được đều hiền lương, lại viên chưa được đều giữ pháp luật.
Lại thêm năm ngoái việc biên phòng ở Nghệ An, việc thủy tai ở Bắc Thành, trẫm ngày đêm nóng ruột, mơ màng không quên. Cho nên năm nay chưa đến 40 tuổi mà răng đã có cái rụng, tóc đã có cái bạc. Nếu nhờ trời đất tổ tông phù hộ, từ nay về sau, dân thường được mùa, trong có nhiều tôi trung thành, ngoài có nhiều công tài giỏi, nước sông thuận dòng bờ cõi yên ổn, bấy giờ đỡ lo khuya sớm chút bớt nhọc nhằn, dẫu không có ấn ngọc này, cũng có thể sống đến trăm tuổi. Lấy ấn ngọc làm điềm lành thì ta chưa dám vội nghĩ thế đâu!".
Đỉnh của chóp luôn! Không tin tào lao, chỉ tin vào việc làm thực tế. Đó mới là mindset của bậc minh quân đúng nghĩa
Nguồn: soha.vn