Đất nước băng giá với những bí mật sinh tồn độc đáo
Với toàn bộ dung nham heo hút, vách đá trơ trọi và đá cuội hoang vu khắp nơi, Iceland đúng là một trong những nơi cằn cỗi nhất châu Âu luôn. Đứng giữa hòn đảo này, cảm giác xa xôi cô đơn ập đến kinh người, đặc biệt là ở Vùng Tây Bắc siêu xa xôi. Mình đã đến đây để khám phá xem làm sao mà người ta có thể sống sót ở một trong những nơi khắc nghiệt và núi lửa hoạt động mạnh nhất Trái Đất.
Sống ở Iceland, ngay cả với những người Bắc Âu siêu gan dạ, cũng là thử thách cực đại từ thế kỷ thứ 9. Nhiệt độ dưới 0 độ C và tuyết phủ dày đặc hầu như cả năm. Đất đai màu mỡ? Quên đi! Ngày nay chỉ khoảng 1/5 diện tích, chủ yếu ở Vùng Tây Bắc, mới trồng trọt được.
Khi các thủy thủ Bắc Âu đầu tiên tìm ra hòn đảo này, Iceland chỉ có khoảng 30% là rừng - ít hơn nhiều so với Scandinavia lúc đó. Với lượng gỗ hạn chế và đá bazan siêu khó đẽo gọt, việc tìm vật liệu xây nhà gần như mission impossible.
Vậy mà họ vẫn sống sót được, nhờ một thứ siêu thần thánh: torfbæir (nhà cỏ) - kiểu nhà được xây chủ yếu bằng đất nén, làm nơi trú ẩn từ thời người định cư Bắc Âu đầu tiên cho đến tận cuối thế kỷ 20! Những ngôi nhà này được xây trên khung gỗ, với các khối cỏ kèm lớp đất bên dưới dày tới 1 mét được xếp lên trên lớp đá để tạo thành tường và mái nhà.
Ngày nay, chúng vẫn có thể tìm thấy khắp đất nước, nhô lên như những ngôi nhà hobbit phiên bản thực tế. Một số ngôi nhà cỏ đẹp mê hồn đang mở cửa cho khách tham quan tại Glaumbær ở tây bắc, Laufás phía bắc và Keldur phía nam.
Thiết kế IQ 200 của các căn nhà cỏ đã giúp người Bắc Âu chống chọi với giá lạnh Iceland trong nhiều thế kỷ đấy nhé!
Khi mình đến Bảo tàng & Trang trại Glaumbær ở vịnh hẹp Skagafjordur phía bắc, ánh sáng vàng buổi tối nhuộm mái cỏ những ngôi nhà cực lãng mạn. Được xây dựng và mở rộng trong thế kỷ 18-19, từng là nhà của linh mục và trang trại, Glaumbær là cụm nhà cỏ rộng lớn và nguyên vẹn nhất ở Iceland.
13 ngôi nhà trong cụm co cụm như nhà cỏ bậc thang, tường căn này chạm vào căn kia. Dãy phía trước có 6 căn, mỗi căn với mặt tiền hẹp bằng gỗ sơn vàng trắng xinh xắn, và lối đi nối 7 căn còn lại dẫn đến nơi sinh hoạt phía sau. Ngoài mặt tiền được sơn, bên ngoài mỗi căn - từ mái dốc đến tường - đều làm bằng cỏ full.
Mình được chuyên gia nhà cỏ Iceland nổi tiếng Sigridur Sigurdadottir, giám đọc bảo tàng Berglind Thorsteinsdottir, và Helgi Sigurdson - thợ xây nhà cỏ chuyên phục chế nhà cỏ cũ - dẫn đi tour xung quanh.
Mặc dù những ngôi nhà này gắn liền với cuộc sống thôn dã Iceland, nhưng mỗi căn đều được xây dựng cực gian khổ với vật liệu từ những tài nguyên ít ỏi quý giá.
Họ bảo mình tưởng tượng cảnh đi lại trong cái lạnh cắt da cách nay nhiều thế kỷ và phải khẩn trương dựng nơi trú ẩn mà không có nhiều gỗ hoặc đá có thể đẽo gọt. Gỗ trôi có thể tìm được ở bờ biển cách vài dặm; nếu không, bạn chỉ có thể xây nhà với những gì mang theo hoặc cắt ra từ mặt đất trơ trọi.
"Chúng tôi không có gì khác," Sigurdson nói. "Cỏ là tất cả những gì tổ tiên chúng tôi có để không bị diệt vong! Đó cũng là điều dân định cư biết: họ đến từ nơi đã quen xây cất bằng vật liệu này."
Thật ra xây nhà cỏ ở vĩ độ tương tự Iceland đã có từ lâu - nhất là khu Sámi ở bắc Na Uy, Quần đảo Faroe, Greenland và Newfoundland, thậm chí xa về phía nam đến Outer Hebrides của Scotland.
Nhưng Iceland xịn hơn vì nhiều lý do: chúng được dùng lâu dài hơn nhiều, được mọi tầng lớp sử dụng, phục vụ mọi mục đích từ chuồng cừu đến nhà thờ, và bảo tồn tốt hơn hẳn.
"Đối với chúng tôi, đó vẫn là lịch sử sống động, đầy sức sống," Thorsteinsdottir nói. "Ông tôi sống trong nhà cỏ; nhiều người Iceland cũng thế cho đến tận thế kỷ 20. Lần cuối cùng còn người sống trong nhà cỏ được biết đến ở đây là năm 1992, và nhiều căn vẫn được dùng làm nhà phụ nông trang, vì vậy chúng là một phần ký ức tập thể gần đây của chúng tôi."
Nghệ thuật xây nhà cỏ: không đơn giản như bạn nghĩ! ️
Một phần do chúng được sử dụng gần đây, torfbæir đem đến những hiểu biết lịch sử đặc biệt về kỹ thuật xây nhà cỏ và điều kiện sống của người xưa.
Nói vậy chứ nhiều nhà cỏ khắp Iceland đã bị sửa đổi lung tung. Khi không cần giữ chúng làm nơi ở, chính quyền đã xây dựng lại một số nhà cỏ để phục vụ du lịch, chỉnh trang chúng thay vì xây dựng lại đúng theo kỹ thuật ban đầu.
"Chúng rất dễ bị phục chế sai, còn để làm chính xác như trong lịch sử thì rất khó," Sigurdson nói. "Cái tưởng chừng đơn giản để xây giờ đây là nghệ thuật đòi hỏi trình độ, được tinh chỉnh qua nhiều thế kỷ. Không có cẩm nang hướng dẫn. Khi tôi bắt đầu phục chế những căn nhà này, người duy nhất biết cách làm là nông dân tại chỗ vốn vẫn còn nhà cỏ trên đất của họ, vì vậy tôi phải nói chuyện với họ để học các kỹ thuật."
Sigurdson biết được người xây nhà cỏ pro sẽ hiểu rằng timing là hết sức quan trọng khi lấy cỏ xây nhà. Cuối hè hay đầu thu là thời điểm best, khi điều kiện không quá ẩm cũng không quá khô, và khi rễ giữ đất chắc nhất.
Các phiến cỏ để làm nhà cũng không phải random mà được căn đo siêu tỉ mỉ. Torfbæir dùng hai loại phiến cỏ chính, cả hai đều bằng đất và cỏ nén lại, nhưng hình dạng khác nhau.
Klömbur (phiến kẹp) là nêm hình tam giác góc cạnh, với đuôi thon dài hướng vào trong xuyên qua bức tường dày để đan vào cấu trúc và củng cố nó. Trong khi đó, Glaumbæjarhnausar hình chữ nhật, làm thành tường dày tới 1 mét, và khi xen với strengir (dải cỏ) sẽ tạo thành loại tường chắc nhất.
Điểm thú vị là khi cỏ tiếp tục lớn và đan vào nhau sau khi được xây, các căn nhà sẽ càng ngày càng chắc chắn và chống chọi thời tiết tốt hơn theo thời gian. Nature đúng là amazing!
Bí quyết giữ ấm 10/10 điểm
Mỗi căn trong cụm nhà cỏ được xây riêng lẻ và đặt dọc theo căn kế tiếp, do đó cắt giảm chi phí bằng cách dùng chung tường và giữ cho các căn trong cùng càng ấm hơn.
Những căn trong cùng là khu vực sinh hoạt. Tiếng Iceland gọi khu vực sinh hoạt là baðstofa, dịch ra là "lò tắm", cho thấy chức năng chính: sưởi ấm.
Từ thế kỷ 9 đến 18, những khu vực sinh hoạt này không có hệ thống sưởi nào khác ngoài hơi ấm người hay động vật. Họ không cần, vì cỏ và đất giúp giữ nhà khỏi bị lạnh cực hiệu quả.
"Ngay cả với những chi tiết nhỏ, họ đã nghĩ ra những giải pháp đáng chú ý cho vấn đề thiếu vật liệu," Sigurdadottir nói. "Chẳng hạn, bên trong tối và khói trong bếp giúp bảo quản cả thực phẩm và khung gỗ. Và các cửa sổ trong baðstofa: thủy tinh là thứ xa xỉ hầu như không có cho đến những năm 1800, vì vậy họ kéo dạ dày cừu và bọc ối đặt trên khung." Gớm ghê chưa!
Vào khoảng đầu thế kỷ 20, các nhà từ thiện bắt đầu lo lắng về tính phi thực tế và điều kiện sống không mấy tốt đẹp của nhà cỏ.
Gỗ, đá và sau đó là bê tông, có sẵn từ giữa thế kỷ 19 trở đi khi giao thương với nước ngoài tăng lên, được sử dụng trong xây dựng phổ biến hơn. Tuy nhiên, phải mất một thời gian nhà hiện đại mới thay được nhà cỏ.
Người Iceland thích những gì họ biết, và những gì họ biết có tác dụng lâu dài. Plot twist: nhiều người chuyển từ torfbæir đến những căn nhà mới thực sự bắt đầu phàn nàn là nhà càng ngày càng lạnh hơn!
"Tầm quan trọng của nhà cỏ Iceland vượt xa cỏ - nó còn là tính thẩm mỹ, một phần di sản quốc gia," Hjörleifur Stefánsson, kiến trúc sư Iceland nghiên cứu nhà cỏ trong nhiều thập kỷ, cho biết. "Nhà cỏ không cứng nhắc: chúng là cơ thể sống, thay đổi và đổi mới liên tục. Chúng có di sản riêng. Ví dụ, nhà thiết kế William Morris đã lấy cảm hứng cho tác phẩm của mình từ những ngôi nhà cỏ Iceland."
Sau đó, ông cho mình xem những bức ảnh nhà cỏ của chính ông đang xây dựng. "Tôi muốn đưa cảnh quan vào nhà," ông nói, "giống như nhà cỏ xưa."
Nguồn: tinhte.vn