Sách vàng thời triều Nguyễn là một trong những loại "cổ vật flex" cực xịn, chứa đầy bí ẩn lịch sử mà ai cũng phải trầm trồ
Kim sách (sách bằng vàng hoặc bạc mạ vàng) chính là món đồ "sang chảnh" mà các vua triều Nguyễn hay dùng trong những sự kiện "trọng đại" nhất của hoàng cung. Kiểu như lúc hoàng đế lên ngôi, lập thái tử, tấn phong hoàng hậu, vương phi, ghi công, phong tước, ban tôn hiệu cho hoàng thân quốc thích gì đó... Nói chung là event nào quan trọng thì lôi ra xài thôi!
Kim sách được "debut" đầu tiên trong lễ đăng quang của các hoàng đế. Theo "Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ", thì "phàm kính gặp đại lễ đăng quang, trước kỳ làm lễ, các quan văn, võ tâu xin tôn hiệu. Sau khi nhận được chỉ của quan trông coi việc đúc chế sách vàng, viện Hàn lâm nghĩ soạn sách văn, chiếu cáo và bài biểu mừng, chọn ngày tốt tâu xin làm lễ kính cáo giao, miếu và đàn xã tắc. Đến ngày, đặt nghi lễ tại điện Thái Hòa, hoàng đế ngự tới, bách quan kính đưa sách vàng lên, dâng tôn hiệu và bài biểu, làm lễ khánh hạ". Nghe thôi đã thấy "xịn sò" rồi nhỉ!
Sách của vua được làm bằng vàng mười (vàng nguyên chất nha các bạn), có tận 9 tờ, dài 6 tấc ba phân, ngang ba tấc sáu phân, dày 2 li. Phía sau của 2 tờ trước có khắc hình rồng, mây (detail đỉnh của chóp luôn ấy). Bảy tờ giữa ghi văn sách, được đóng bằng 4 khuyên vàng. Hòm đựng sách thì đúc bằng bạc, lại còn được bỏ vào một cái thùng gỗ được bịt góc bằng vàng, kể cả chìa khóa cũng làm bằng vàng hết. Giàu là phải flex thế này đây!
Sau vua thì đến thái hoàng thái hậu, hoàng hậu, hoàng thái tử, hoàng quý phi được "nhận quà" là sách vàng. Còn cửu tần cùng các tiệp dư, quý nhân, mỹ nhân, tái nhân thì dùng sách bạc thôi nha. Riêng tài nhân không vào "rank" nào thì dùng thái trục (lụa màu) - cũng đẹp mà!
Sách của hoàng hậu làm bằng vàng mười, có 6 tờ, tờ trước và tờ sau chạm khắc rồng, mây, bốn tờ giữa khắc văn sách, dài 5 tấc 5 phân, ngang rộng ba tấc 5 phân, dày 2 li. Được đóng bằng 4 khuyên tròn bằng vàng, dùng hòm bằng bạc để chứa, 4 mặt quanh nắp hòm đều khắc rồng, mây. Bên ngoài còn có thêm hòm gỗ đỏ đựng phía ngoài hòm bạc nữa. "Unbox" cái này chắc mất cả ngày luôn!
Hoàng thái tử được ban sách làm bằng vàng mười, gồm 5 tờ, tờ trước và tờ sau có khắc rồng, mây. Ba tờ giữa khắc văn sách, mỗi tờ dài 6 tấc 3 phân 4 li, rộng 3 tấc 5 phân 1 li. Bốn khuyên tròn làm bằng vàng, đựng bằng hòm bạc, quanh nắp hòm đều khắc rồng, mây, phía ngoài có hòm gỗ đỏ bao bọc. "Con nhà giàu" mà!
Công chúa, hoàng tử, hoàng thân công được ban sách làm bằng bạc mạ vàng. Còn sách của quốc công, quận công, hầu tước được làm bằng bạc. Những loại sách này thường mỗi quyển 5 tờ, mỗi tờ dài 5 tấc 4 phân. Cũng xịn lắm rồi nhé!
Ngoài những sách kể trên, còn có sách của hoàng đế ở hữu miếu được làm từ vàng mười; sách của hoàng hậu ở hữu miếu được làm từ vàng tám; sách của hoàng đế ở tả miếu được làm từ vàng tám; sách của hoàng hậu ở tả miếu được làm từ vàng tám. Phức tạp ghê ha!
Dưới thời Nguyễn, công việc đúc sách được giao cho Hữu ty của bộ Lễ thực hiện. Quy cách các cuốn sách, loại sách được điển chế vương triều quy định rất nghiêm cẩn - không được "lỗi" tí nào đâu nha!
Nghệ nhân đóng kim sách phải xứng đáng là bậc "master" giỏi nhất toàn quốc mới được "gọi lên" làm việc. Họ được đưa về xưởng chế tác của triều đình trong hoàng cung, phía Đông của Tử Cấm Thành, thuộc khu vực của Phủ Nội vụ - nơi cất giữ kho báu của triều đình. Được vào đó làm là "vinh dự lắm" rồi!
Vàng được chọn đúc sách thường là vàng 10 phân để dễ chế tác. Sau khi lá sách được đúc xong, bậc "đại văn hào" trong Hàn Lâm viện sẽ chắp bút thư pháp lên kim sách, sau đó thợ thủ công khắc chữ lên vàng hoặc bạc mạ vàng. Nếu xảy ra sai phạm, dù nhỏ tẹo xíu thôi, người thợ sẽ bị phạt rất nặng luôn. Do vậy, kim sách khi hoàn thiện gần như đạt độ "perfect" vì được chế tác và giám sát công phu quá trời quá đất!
Tuy được quy ước nghiêm ngặt vậy nhưng vẫn có một số "ngoại lệ" được áp dụng khi các hoàng đế có một số thay đổi để linh động với tình hình thực tế. Như năm 1841, hoàng đế Thiệu Trị có chỉ dụ với bộ Lễ rằng "sách vàng thì số tờ dùng số lẻ từ 3, 5, 7 không quá 9 tờ. Nay trong sách vàng số chữ hơi nhiều, 3 tờ không đủ nên làm thêm 7 tờ cũng được. Dòng chữ thưa hay mau, 6 hoặc 8 dòng, châm chước kính cẩn mà viết". Linh hoạt mà vẫn giữ được "style" nha!
Ngoài ra, dưới thời vua Minh Mạng, triều Nguyễn đã cho chế tác cuốn sách vàng "đặc biệt" có tên chính thức là "Thánh chế mạng danh kim sách" dài 23,2 cm, rộng 13,7 cm, dày 1,6 cm và nặng hơn 4,2 kg làm bằng vàng ròng (xách lên cũng "nặng tay" đây), được đính bằng 4 khuyên tròn bằng vàng. Trên những tờ bằng vàng gập đôi, khắc từ trái qua phải theo cột dọc, mỗi trang gồm 5 cột trong ô viền hình chữ nhật kép. Cuốn sách này "đặc biệt" hơn những cuốn kim sách khác vì nó có tới 13 tờ luôn!
Sách được làm theo khổ chữ nhật đứng, 2 tờ bìa trước và sau chạm hình rồng 5 móng, vân mây tượng trưng cho vương quyền. Còn 11 tờ ruột khắc sách văn của bài "Đế hệ thi" và 10 bài "Phiên hệ thi" - những bài thơ quy định về cách đặt tên của hoàng gia triều Nguyễn và các phiên vương. "Rule book" của hoàng gia đó các bạn!
Bố cục của kim sách thường có 3 phần: phần mở đầu ghi niên hiệu và tên người ban kim sách. Phần chính văn sẽ nêu lý do, ca ngợi phẩm hạnh, công đức của người được ban sách (khen ngợi full luôn nha). Phần cuối cùng ghi tước hiệu được tôn, phong cùng những lời chúc tụng, những lời răn bảo... Cấu trúc "chuẩn chỉnh" lắm!
Năm 1862, khi triều Tự Đức buộc phải ký hòa ước Nhâm Tuất với thực dân Pháp, do phải bồi thường chiến phí quá lớn nhưng trữ lượng không đủ nên vua phải cho thu hồi nhiều kim sách, kim ấn đã ban cho hoàng thân, quốc thích nấu thành vàng thỏi để bồi thường chiến phí. Buồn ghê các bạn ơi! Từ thời Đồng Khánh (1885) trở về sau, do quốc khố ngày càng cạn, triều Nguyễn buộc phải bỏ lệ ban sách vàng để chuyển sang ban sách bạc. Thời "hoàng kim" của kim sách cũng phải "nhường sân" cho hoàn cảnh thực tế rồi...
Nguồn: soha.vn
Kim sách (sách bằng vàng hoặc bạc mạ vàng) chính là món đồ "sang chảnh" mà các vua triều Nguyễn hay dùng trong những sự kiện "trọng đại" nhất của hoàng cung. Kiểu như lúc hoàng đế lên ngôi, lập thái tử, tấn phong hoàng hậu, vương phi, ghi công, phong tước, ban tôn hiệu cho hoàng thân quốc thích gì đó... Nói chung là event nào quan trọng thì lôi ra xài thôi!
Kim sách được "debut" đầu tiên trong lễ đăng quang của các hoàng đế. Theo "Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ", thì "phàm kính gặp đại lễ đăng quang, trước kỳ làm lễ, các quan văn, võ tâu xin tôn hiệu. Sau khi nhận được chỉ của quan trông coi việc đúc chế sách vàng, viện Hàn lâm nghĩ soạn sách văn, chiếu cáo và bài biểu mừng, chọn ngày tốt tâu xin làm lễ kính cáo giao, miếu và đàn xã tắc. Đến ngày, đặt nghi lễ tại điện Thái Hòa, hoàng đế ngự tới, bách quan kính đưa sách vàng lên, dâng tôn hiệu và bài biểu, làm lễ khánh hạ". Nghe thôi đã thấy "xịn sò" rồi nhỉ!
Sách của vua được làm bằng vàng mười (vàng nguyên chất nha các bạn), có tận 9 tờ, dài 6 tấc ba phân, ngang ba tấc sáu phân, dày 2 li. Phía sau của 2 tờ trước có khắc hình rồng, mây (detail đỉnh của chóp luôn ấy). Bảy tờ giữa ghi văn sách, được đóng bằng 4 khuyên vàng. Hòm đựng sách thì đúc bằng bạc, lại còn được bỏ vào một cái thùng gỗ được bịt góc bằng vàng, kể cả chìa khóa cũng làm bằng vàng hết. Giàu là phải flex thế này đây!
Sau vua thì đến thái hoàng thái hậu, hoàng hậu, hoàng thái tử, hoàng quý phi được "nhận quà" là sách vàng. Còn cửu tần cùng các tiệp dư, quý nhân, mỹ nhân, tái nhân thì dùng sách bạc thôi nha. Riêng tài nhân không vào "rank" nào thì dùng thái trục (lụa màu) - cũng đẹp mà!
Sách của hoàng hậu làm bằng vàng mười, có 6 tờ, tờ trước và tờ sau chạm khắc rồng, mây, bốn tờ giữa khắc văn sách, dài 5 tấc 5 phân, ngang rộng ba tấc 5 phân, dày 2 li. Được đóng bằng 4 khuyên tròn bằng vàng, dùng hòm bằng bạc để chứa, 4 mặt quanh nắp hòm đều khắc rồng, mây. Bên ngoài còn có thêm hòm gỗ đỏ đựng phía ngoài hòm bạc nữa. "Unbox" cái này chắc mất cả ngày luôn!
Hoàng thái tử được ban sách làm bằng vàng mười, gồm 5 tờ, tờ trước và tờ sau có khắc rồng, mây. Ba tờ giữa khắc văn sách, mỗi tờ dài 6 tấc 3 phân 4 li, rộng 3 tấc 5 phân 1 li. Bốn khuyên tròn làm bằng vàng, đựng bằng hòm bạc, quanh nắp hòm đều khắc rồng, mây, phía ngoài có hòm gỗ đỏ bao bọc. "Con nhà giàu" mà!
Công chúa, hoàng tử, hoàng thân công được ban sách làm bằng bạc mạ vàng. Còn sách của quốc công, quận công, hầu tước được làm bằng bạc. Những loại sách này thường mỗi quyển 5 tờ, mỗi tờ dài 5 tấc 4 phân. Cũng xịn lắm rồi nhé!
Ngoài những sách kể trên, còn có sách của hoàng đế ở hữu miếu được làm từ vàng mười; sách của hoàng hậu ở hữu miếu được làm từ vàng tám; sách của hoàng đế ở tả miếu được làm từ vàng tám; sách của hoàng hậu ở tả miếu được làm từ vàng tám. Phức tạp ghê ha!
Dưới thời Nguyễn, công việc đúc sách được giao cho Hữu ty của bộ Lễ thực hiện. Quy cách các cuốn sách, loại sách được điển chế vương triều quy định rất nghiêm cẩn - không được "lỗi" tí nào đâu nha!
Nghệ nhân đóng kim sách phải xứng đáng là bậc "master" giỏi nhất toàn quốc mới được "gọi lên" làm việc. Họ được đưa về xưởng chế tác của triều đình trong hoàng cung, phía Đông của Tử Cấm Thành, thuộc khu vực của Phủ Nội vụ - nơi cất giữ kho báu của triều đình. Được vào đó làm là "vinh dự lắm" rồi!
Vàng được chọn đúc sách thường là vàng 10 phân để dễ chế tác. Sau khi lá sách được đúc xong, bậc "đại văn hào" trong Hàn Lâm viện sẽ chắp bút thư pháp lên kim sách, sau đó thợ thủ công khắc chữ lên vàng hoặc bạc mạ vàng. Nếu xảy ra sai phạm, dù nhỏ tẹo xíu thôi, người thợ sẽ bị phạt rất nặng luôn. Do vậy, kim sách khi hoàn thiện gần như đạt độ "perfect" vì được chế tác và giám sát công phu quá trời quá đất!
Tuy được quy ước nghiêm ngặt vậy nhưng vẫn có một số "ngoại lệ" được áp dụng khi các hoàng đế có một số thay đổi để linh động với tình hình thực tế. Như năm 1841, hoàng đế Thiệu Trị có chỉ dụ với bộ Lễ rằng "sách vàng thì số tờ dùng số lẻ từ 3, 5, 7 không quá 9 tờ. Nay trong sách vàng số chữ hơi nhiều, 3 tờ không đủ nên làm thêm 7 tờ cũng được. Dòng chữ thưa hay mau, 6 hoặc 8 dòng, châm chước kính cẩn mà viết". Linh hoạt mà vẫn giữ được "style" nha!
Ngoài ra, dưới thời vua Minh Mạng, triều Nguyễn đã cho chế tác cuốn sách vàng "đặc biệt" có tên chính thức là "Thánh chế mạng danh kim sách" dài 23,2 cm, rộng 13,7 cm, dày 1,6 cm và nặng hơn 4,2 kg làm bằng vàng ròng (xách lên cũng "nặng tay" đây), được đính bằng 4 khuyên tròn bằng vàng. Trên những tờ bằng vàng gập đôi, khắc từ trái qua phải theo cột dọc, mỗi trang gồm 5 cột trong ô viền hình chữ nhật kép. Cuốn sách này "đặc biệt" hơn những cuốn kim sách khác vì nó có tới 13 tờ luôn!
Sách được làm theo khổ chữ nhật đứng, 2 tờ bìa trước và sau chạm hình rồng 5 móng, vân mây tượng trưng cho vương quyền. Còn 11 tờ ruột khắc sách văn của bài "Đế hệ thi" và 10 bài "Phiên hệ thi" - những bài thơ quy định về cách đặt tên của hoàng gia triều Nguyễn và các phiên vương. "Rule book" của hoàng gia đó các bạn!
Bố cục của kim sách thường có 3 phần: phần mở đầu ghi niên hiệu và tên người ban kim sách. Phần chính văn sẽ nêu lý do, ca ngợi phẩm hạnh, công đức của người được ban sách (khen ngợi full luôn nha). Phần cuối cùng ghi tước hiệu được tôn, phong cùng những lời chúc tụng, những lời răn bảo... Cấu trúc "chuẩn chỉnh" lắm!
Năm 1862, khi triều Tự Đức buộc phải ký hòa ước Nhâm Tuất với thực dân Pháp, do phải bồi thường chiến phí quá lớn nhưng trữ lượng không đủ nên vua phải cho thu hồi nhiều kim sách, kim ấn đã ban cho hoàng thân, quốc thích nấu thành vàng thỏi để bồi thường chiến phí. Buồn ghê các bạn ơi! Từ thời Đồng Khánh (1885) trở về sau, do quốc khố ngày càng cạn, triều Nguyễn buộc phải bỏ lệ ban sách vàng để chuyển sang ban sách bạc. Thời "hoàng kim" của kim sách cũng phải "nhường sân" cho hoàn cảnh thực tế rồi...
Nguồn: soha.vn