Trong các group mẹ bỉm sữa, chắc hẳn ai cũng từng thấy những comment kiểu: "Ôi nhìn mặt bé này hiền xỉu", "Con này nhìn sắc sảo ghê, lớn lên chắc là strong woman đây", "Cái ánh mắt này là biết khó tính rồi"
Người lớn mình hay có thói quen "coi tướng" cho các bé ngay từ khi còn bé tẹo, đôi khi chỉ qua một tấm hình hay một khoảnh khắc thoáng qua thôi. Nhưng mà thật ra, khuôn mặt các bé có phản ánh đúng tính cách không? Hay chỉ là cách nhìn chủ quan của người lớn mà thôi?
Liệu bé có "kiểu mặt" thật không?
Theo các nghiên cứu về tâm lý học thì đây nè: khi nhìn thấy mặt người lạ, não bộ chỉ cần 0,1 giây (nhanh vãi!) để tạo ấn tượng ban đầu - người này có vibe tốt không, có đáng tin không, có tài không. Tất cả diễn ra trước khi ta kịp nghĩ!
Các nhà khoa học gọi đây là cơ chế đánh giá nhanh - một "di sản" từ tổ tiên xa xưa, giúp con người phân biệt "an toàn - nguy hiểm" trong xã hội. Dù giờ không còn cần thiết cho việc sinh tồn như xưa, nhưng nó vẫn tồn tại rất mạnh mẽ trong não bộ chúng ta.
Điều đáng chú ý là: những phán đoán này không hoàn toàn random đâu nha! Các nghiên cứu chỉ ra rằng con người có thể đoán một số nét tính cách chỉ qua khuôn mặt với độ chính xác cao hơn đoán bừa đó
Về mặt sinh học, khuôn mặt trẻ em có những đặc điểm rất khác người lớn: trán cao, mắt to tròn, cằm nhỏ, đường nét mềm mại. Đây là những nét tiến hóa khiến người lớn tự nhiên muốn bảo vệ các bé. Tuy nhiên trong nhóm "gương mặt trẻ con" đó, vẫn tồn tại nhiều kiểu khác nhau, và chính những khác biệt nhỏ này khiến người lớn gán cho trẻ những nhận xét về tính cách.
• Bé có mặt tròn, mắt to, nét mềm thường được khen "hiền quá trời"
• Bé có mặt góc cạnh hơn, ánh mắt sắc hay bị cho là "khó chiều", "bướng"
• Bé hay cau mày, mặt nghiêm hay bị gắn mác "lì", "ít cảm xúc"
Những nhận xét này không hẳn là sai 100%, nhưng chúng không phản ánh tính cách cố định của bé, mà chủ yếu là trạng thái cảm xúc của bé ở một giai đoạn nào đó thôi.
Trong văn hóa châu Á, xem tướng đã tồn tại hàng nghìn năm rồi. Trán rộng là thông minh, cằm đầy là kiên định, ánh mắt sáng là có thần. Giờ nhiều người coi đó là mê tín. Nhưng nếu bỏ qua phần dự đoán vận mệnh, ta sẽ thấy: phần lớn những nhận định này đều dựa trên quan sát tâm lý, xã hội chứ không hẳn vô căn cứ.
Các nghiên cứu tâm lý hiện đại thì cho rằng: khuôn mặt không quyết định tính cách, nhưng tính cách và cảm xúc lặp đi lặp lại có thể dần "in dấu" lên khuôn mặt.
Với trẻ em thì điều này còn rõ hơn nữa!
Một bé sống trong môi trường căng thẳng, thường xuyên bị áp lực, lo lắng, sợ sai... sẽ dễ có nét mặt căng, ánh mắt dè chừng, hay cau mày kể cả khi không bị mắng. Ngược lại, bé thường được động viên, lắng nghe, cảm thấy an toàn sẽ có ánh mắt sáng, nét mặt thư giãn hơn.
Nói dễ hiểu là: người lớn hay "đọc" mặt trẻ, nhưng quên mất rằng chính môi trường người lớn tạo ra đang âm thầm "viết" lên khuôn mặt đó luôn
Vấn đề nằm ở chỗ gán nhãn
Vấn đề không phải là người lớn nhận xét, mà là nhận xét đó có trở thành "nhãn dán" hay không. Một bé hay bị nói "mặt khó ưa", "mặt dữ", "mặt lì" sẽ dần nội hóa hình ảnh đó. Bé có thể trở nên thu mình hơn, hoặc ngược lại, cư xử đúng như cái nhãn người lớn gán cho mình.
Trong tâm lý học, đây được gọi là hiệu ứng tự ứng nghiệm (self-fulfilling prophecy): khi bé bị nhìn nhận theo một cách nào đó, cách người lớn đối xử cũng thay đổi, và cuối cùng bé phát triển đúng theo kỳ vọng ấy. Lúc đó người lớn lại nói: "Thấy chưa, nhìn mặt là biết", mà không nhận ra chính cách nhìn ấy đã góp phần tạo nên kết quả
Tính khí không phải số phận
Tính khí (temperament) của trẻ có yếu tố bẩm sinh: có bé nhạy cảm, có bé mạnh mẽ, có bé chậm thích nghi, có bé hiếu động. Nhưng tính khí không đồng nghĩa với số phận, và càng không thể kết luận chỉ qua khuôn mặt!
• Bé "mặt nghiêm" chưa chắc đã lạnh lùng
• Bé "mặt hiền" chưa chắc dễ chiều
• Bé "mặt sắc" chưa chắc bướng bỉnh
Điều quan trọng hơn nhiều là:
• Bé có được ngủ đủ giấc không?
• Bé có được tôn trọng cảm xúc không?
• Bé có được lắng nghe không?
• Bé có cảm thấy an toàn với người lớn không?
Những yếu tố này ảnh hưởng đến biểu cảm khuôn mặt của bé mỗi ngày, nhiều hơn bất kỳ đặc điểm bẩm sinh nào đấy!
Vậy "tâm sinh tướng" có thật không?
Câu trả lời là: đúng một phần, nhưng tuyệt đối không phải tất cả! Khuôn mặt chỉ cho ấn tượng ban đầu, chứ không phản ánh trọn vẹn con người. Tính cách là một hệ thống phức tạp, chịu ảnh hưởng của di truyền, giáo dục, trải nghiệm sống và nỗ lực cá nhân. Không ai chỉ vì có gương mặt "lạnh" mà trở thành người vô cảm, cũng không ai chỉ vì trông hiền lành mà chắc chắn đáng tin cả.
Nguy hiểm nhất không phải việc có ấn tượng ban đầu, mà là tin rằng ấn tượng đó là chân lý cuối cùng!
Ranh giới mong manh
Thực tế, việc người lớn nhìn khuôn mặt bé để hiểu cảm xúc là điều cần thiết đó - bé chưa biết nói nên khuôn mặt là ngôn ngữ quan trọng nhất. Nhưng có một ranh giới rất mỏng giữa đọc cảm xúc để thấu hiểu và đọc khuôn mặt để gán tính cách.
Khi nhìn thấy nét mệt mỏi và hỏi: "Con đang stress à?" → đó là thấu hiểu
Khi nhìn thấy nét nghiêm và kết luận: "Đứa này khó tính lắm" → đó là dán nhãn
Khuôn mặt trẻ không cố định
Một điều rất đáng để người lớn nhớ: khuôn mặt trẻ không cố định đâu nha! Trước 3 tuổi, biểu cảm khuôn mặt của bé thay đổi rất mạnh theo môi trường nuôi dưỡng. Bé được sống trong nhịp sinh hoạt ổn định, ít quát mắng, nhiều kết nối cảm xúc thường trở nên thư giãn hơn, ánh mắt mở hơn, nét mặt mềm hơn theo thời gian. Không phải vì "đổi tướng", mà vì bé đang được sống trong trạng thái an toàn
Kết lại thì...
Đừng quên: khuôn mặt chỉ là bề mặt thôi! Khuôn mặt các bé có thể phản ánh trạng thái cảm xúc hiện tại, đôi khi gợi mở tính khí, nhưng không bao giờ phản ánh trọn vẹn con người đang lớn lên bên trong. Trẻ không cần người lớn "đoán đúng" tính cách. Trẻ cần người lớn ở lại đủ lâu để hiểu mình.
Nguồn: kenh14.vn