Chuyện mình đã có văn hoá đọc hay chưa vẫn là topic được bàn tán suốt mấy chục năm qua đấy. Giờ ngành xuất bản đang được định vị là ngành kinh tế mũi nhọn trong công nghiệp văn hoá, team phóng viên Chuyên trang Sinh Viên Việt Nam - Báo Tiền Phong đã ngồi lại tâm sự với anh Vũ Trọng Đại, Giám đốc Công ty Cổ phần Xuất bản Khoa học và Giáo dục Thời đại (TIMES) về chủ đề nóng hổi này.
Cách đây mấy năm anh từng nói Việt Nam chưa có văn hoá đọc, giờ anh vẫn giữ quan điểm đó không?
Anh Vũ Trọng Đại chia sẻ: "Quan điểm của tôi đến giờ vẫn vậy, Việt Nam thực chất vẫn chưa có một nền văn hoá đọc đúng nghĩa, mà chúng ta mới chỉ đang ở giai đoạn khởi đầu của việc đặt những viên gạch xây dựng nền móng đó."
Theo anh có ba lý do chính cho nhận định này nè. Thứ nhất, văn hoá không phải thứ có thể hình thành trong vài thập kỷ được, mà cần sự bồi đắp qua nhiiiều thế hệ luôn. Như anh từng share trong các buổi phỏng vấn trước đây, việc đọc sách không phải nhu cầu bản năng như ăn uống hay mặc đẹp đâu, mà là nhu cầu dựa trên mức độ trưởng thành về nhận thức. Mình có phong trào rầm rộ, có hội sách online thì vẫn thế thôi, muốn biến việc đọc từ công cụ học bắt buộc ở trường thành thói quen tự giác thì phải kiên trì dài hơi lắm.
Thứ hai, cần nhìn nhận đọc sách như một phần của "văn hoá học tập" trong xã hội. Những gì ngành xuất bản, giáo dục và các tổ chức xã hội đang làm bây giờ nên được coi là quá trình chuẩn bị cho một chiến lược dài hạn. Một nền văn hoá đọc thực thụ đòi hỏi sự tích luỹ vốn tri thức và tinh thần mà Việt Nam, vì nhiều lý do lịch sử, vẫn còn khoảng cách khá xa so với những hình mẫu như Nhật Bản
Thứ ba, khái niệm văn hoá đọc giờ cũng cần được mở rộng rồi. Với sự tác động của cách mạng công nghiệp 4.0, đọc không còn chỉ là tiếp thu tri thức qua trang giấy nữa mà đã chuyển sang nghe và nhìn qua các nền tảng số. Anh tin rằng tương lai của xuất bản chính là chuyển mình thành ngành công nghiệp nội dung, nơi ranh giới giữa báo chí và xuất bản dần bị xoá nhoà. Mình chỉ có thể xây dựng được văn hoá đọc nếu "nghĩ đúng và làm đúng", tức là phải thoát khỏi cái bóng của cuộc cách mạng in ấn truyền thống để thích nghi với các dạng thức nội dung mới như sách nói, sách phim ảnh hay các nền tảng tương tác số.
Nước mình đang định hướng phát triển công nghiệp văn hoá thành ngành kinh tế mũi nhọn. Tuy nhiên, sự phát triển rõ rệt dường như mới chỉ thấy ở một số lĩnh vực như nghệ thuật biểu diễn, trong khi ngành xuất bản và văn hoá đọc vẫn chưa có bước đột phá tương xứng. Theo anh, nguyên nhân là gì?
Anh Vũ Trọng Đại phân tích: "Có mấy nguyên nhân dẫn đến thực trạng này. Đầu tiên, vì văn hoá đọc và xuất bản mang tính truyền thống đậm nét, đòi hỏi sự tích luỹ vốn tri thức và tinh thần trong xã hội qua nhiều thế hệ nên không thể kêu gọi, hô hào mà có ngay được."
Lấy ví dụ Nhật Bản, sự trỗi dậy và tiến lên văn minh của họ vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 có sự góp phần đáng kể của tinh thần đọc sách và nền xuất bản nở rộ. Tình hình đó không tự nhiên mà có, mà dựa trên truyền thống trọng vọng kiến thức của người Nhật ít nhất là kế thừa từ thời Edo trước đó. Việt Nam vì một số lý do mà thiếu vắng truyền thống này cho đến tận thời hiện đại.
Sự lột xác chậm chạp còn do khuôn khổ giới hạn về chính sách. Tuy nhiên, kể từ tháng 11/2021, khi văn hoá chính thức trở thành trụ cột thứ ba bên cạnh chính trị và kinh tế, nhiều chính sách đã ra đời nhằm nâng cao vai trò của lĩnh vực này. Việc xác định công nghiệp văn hoá như một ngành kinh tế mũi nhọn là một bước tiến lớn đấy, đặc biệt đối với xuất bản vốn trước đây thường được coi thiên về lĩnh vực chính trị, tư tưởng. Cách tiếp cận xuất bản là một ngành kinh tế lấy người đọc làm trung tâm hứa hẹn tạo ra động lực phát triển mạnh mẽ luôn!
Anh cho rằng nếu thực thi đầy đủ các biện pháp được nêu ra trong Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/3/2026 của Ban Bí thư thì sẽ tạo ra bước ngoặt to lớn cho ngành xuất bản. Đối với văn hoá, mình không cần cuộc cách mạng nào cả mà cần những hành động thực chất, bền bỉ dựa trên phương hướng tạo dựng giá trị tích cực và lâu dài cho xã hội.
Anh kỳ vọng thế nào về cuộc "cách mạng" đó, liệu những người làm xuất bản có giàu không và các đơn vị xuất bản cần chuẩn bị gì nếu một ngày "văn hoá đọc" ập đến?
Anh Vũ Trọng Đại hào hứng chia sẻ: "Tôi cho rằng nếu tạo lập được thói quen đọc trong xã hội thì sau một thế hệ, khoảng 20 năm, doanh thu ngành xuất bản Việt Nam có thể đạt 10 tỉ đô la. Con số này đến từ việc số bản sách trên đầu người tăng lên gấp bốn đến năm lần hiện nay, cộng với các hình thức phái sinh từ sách gắn với các lĩnh vực khác của công nghiệp văn hoá và doanh thu nhờ xuất khẩu IP (tài sản trí tuệ). Đây là con số lạc quan nhưng có cơ sở thực hiện khi xuất bản vận hành như một ngành kinh tế."
Wow, khi đó người làm xuất bản hoàn toàn có cơ hội trở nên giàu có so với mặt bằng chung của xã hội luôn đó!
Để nắm lấy cơ hội vàng này, các đơn vị xuất bản cần chuẩn bị ba yếu tố cốt lõi. Một là, phải hiểu rõ văn hoá và vị thế của Việt Nam trong tương quan với thế giới. Hai là, xác định rõ và theo đuổi chiến lược sản phẩm, chiến lược kinh doanh riêng biệt của đơn vị mình. Ba là, phải tích hợp thành tựu công nghệ vào đội ngũ cũng như hoạt động vận hành. Nếu không có tư duy công nghệ và khả năng quản trị tài sản trí tuệ, chúng ta sẽ lỡ chuyến tàu của nền công nghiệp nội dung hiện đại đó!
Xin trân trọng cảm ơn anh!
Nguồn: svvn.tienphong.vn