Chắc nhiều bạn nghĩ văn minh cổ đại chỉ biết xây kim tự tháp rồi ngắm sao đúng không? Thật ra người Maya còn có skill lọc nước đỉnh cao hơn nhiều nước châu Âu cùng thời á!
Thành phố Tikal ở Guatemala ngày xưa là "trung tâm vũ trụ" của người Maya đó, toàn kim tự tháp đá vôi cao tầng như Nhà thờ Đức Bà Paris ấy, giữa rừng nhiệt đới chim hót vượn kêu mà nghe thơ mộng vô cùng. Mà điều đặc biệt là những công trình khủng này được xây dựng hoàn toàn không có gia súc kéo, không có công cụ kim loại, cũng chẳng có bánh xe gì hết luôn! ️
Đế chế Maya trải dài từ bán đảo Yucatan của Mexico, Guatemala, Belize cho đến Honduras và El Salvador. Theo công nghệ laser quét gần đây cho thấy họ có hơn 60.000 công trình bị rừng che khuất, với dân số lên đến 10-15 triệu người luôn!
Người Maya không chỉ là kiến trúc sư và nhà thiên văn học đỉnh cao (mỗi đền thờ đều được xây theo hướng mặt trời di chuyển đó), mà họ còn giỏi một thứ cực kỳ quan trọng: quản lý nước!
Vấn đề là Tikal không gần sông hồ gì cả, mà người Maya phải nuôi từ 40.000 đến 240.000 người vào thế kỷ thứ 8. Họ đã tạo ra mạng lưới hồ chứa khổng lồ để hứng nước mưa và trữ đủ cho mùa khô 4-6 tháng. Hệ thống này hoạt động suốt hơn 1.000 năm, từ năm 600 trước Công nguyên đến năm 900 sau Công nguyên! ️
Plot twist là đây nha: Năm ngoái các nhà khảo cổ phát hiện người Maya đã tạo ra hệ thống lọc nước lâu đời nhất tây bán cầu bằng... zeolite!
Zeolite là khoáng chất núi lửa (có nhôm, silic, oxy) siêu xịn mà đến giờ vẫn được dùng trong máy lọc nước hiện đại đó. Nó có cấu trúc tinh thể rỗng như lồng, mang điện tích âm nên hút được mọi thứ độc hại: kim loại nặng, vi khuẩn, tạp chất... Cơ chế lọc vừa vật lý vừa hóa học, xịn sò lắm!
Các nhà nghiên cứu chỉ tìm thấy zeolite ở hồ Corriental thôi, và mảnh bình đất sét ở đó cho thấy nước này được dùng riêng để uống. Trong khi các hồ khác bị nhiễm thủy ngân và tảo độc vào thế kỷ thứ 9, hồ Corriental vẫn sạch tinh!
Hệ thống lọc zeolite của người Maya (khoảng năm 164 trước Công nguyên) xuất hiện sau "tay áo Hippocrate" của Hy Lạp (500 năm trước Công nguyên), nhưng hiệu quả hơn NHIỀU trong việc lọc vi khuẩn và chì đó nha!
Ông Kenneth Tankersley - nhà địa chất khảo cổ học tại Đại học Cincinnati (người bản xứ châu Mỹ) - tác giả chính của nghiên cứu cho biết:
"Hệ thống này cung cấp nước sạch cho người Maya hơn 1.000 năm, trong khi các hệ thống lọc khác cùng thời kỳ chỉ là... túi vải thôi!"
Khó khăn của Tikal là chỉ có hai mùa: mưa siêu ẩm và khô siêu hạn. Mà nước mưa lại rút nhanh vì thấm xuống đá vôi, tạo địa hình Karst đầy hang động, mực nước ngầm lại sâu 200m - người Maya không với tới được!
Không có nguồn nước gần, người Maya phải động não nghĩ cách giữ nước mùa mưa. Họ lợi dụng sườn đồi để dẫn nước vào hồ chứa, thậm chí cả tòa nhà trung tâm (giữa Đền Một và Đền Hai) cũng được lát đá nghiêng vừa đủ để nước chảy vào kênh đổ ra hồ chứa luôn! Sống khéo quá ha!
Hồ chứa Palace từng chứa 31 triệu lít nước, còn hồ Corriental (có zeolite) chứa được tới 58 triệu lít nước trong thời hoàng kim!
Năm 2010, các nhà nghiên cứu lấy 10 mẫu trầm tích từ 4 hồ chứa ở Tikal. Kết quả cho thấy hồ Palace và hồ Đền thờ bị nhiễm thủy ngân và tảo độc nghiêm trọng vào thế kỷ thứ 9 (đúng lúc giới thống trị bỏ thành phố), nhưng hồ Corriental thì vẫn sạch sẽ!
Khi xem xét kỹ, ông Tankersley phát hiện 4 lớp cát chứa thạch anh kết tinh và zeolite ở hồ Corriental mà không hồ nào khác có. Mà xung quanh Tikal không có nguồn zeolite tự nhiên → chứng tỏ người Maya chủ động bỏ vào để lọc nước!
Họ tìm ra nguồn zeolite ở vùng Bajo de Azucar cách Tikal 30km về đông bắc. Người dân địa phương kể nước ở đó trong và ngọt lắm. Test thử thì đúng là có zeolite!
Ông Tankersley đoán: "Chắc hồi xưa có ai đó ở Tikal nghĩ: 'Ủa nước chảy từ đống tro núi lửa này sạch và ngọt vậy? Vậy mình lấy về lọc nước thử xem!' Và thế là họ thành công!"
Các nhà nghiên cứu cho rằng người Maya rải cát zeolite vào các tấm lá đan (gọi là petate) làm bộ lọc, rồi chêm vào tường đá vôi thủng lỗ dọc đường dẫn nước vào hồ. Chỉ cát thôi thì nước trong nhưng không lọc được vi khuẩn hay thủy ngân. Thêm zeolite vào là được nước sạch chuẩn hiện đại luôn!
Bà Lisa Lucero - nhà nhân chủng học tại Đại học Illinois nhận xét: "Có thể người Maya không hiểu nguyên lý khoa học của zeolite, nhưng họ hiểu tầm quan trọng của nước sạch và vận dụng công nghệ môi trường cực đỉnh!"
Bốn lớp cát chứa zeolite cho thấy bộ lọc bị nước lũ cuốn trôi trong mưa dữ dội rồi được sửa lại nhiều lần - tính kiên trì của người Maya đáng nể quá!
Công nghệ Lidar gần đây tiết lộ thêm nhiều đền thờ, kim tự tháp và đường đèo ẩn trong rừng nhiệt đới. Bà Liwy Grazioso - giám đốc Bảo tàng Miraflores của Guatemala cho biết: "Tôi không nghĩ Tikal là nơi duy nhất có công nghệ này. Hồ chứa có khắp đế chế Maya mà mới nghiên cứu được một số ít thôi!"
Ông Tankersley nhấn mạnh: "Du khách đến Tikal đừng chỉ ngạc nhiên trước kiến trúc, hãy thưởng thức những gì con người xây dựng 1.000-2.000 năm trước không có máy móc hay gia súc!"
"Hãy nghĩ về thành tựu của họ và nhớ rằng đây không phải dân tộc tuyệt chủng. Những thành tựu đó là di sản của cộng đồng người bản địa Trung Mỹ ngày nay."
Nguồn: tinhte.vn