Trong thời đại mà fake news tràn lan trên mạng xã hội như "nước tràn bờ đê", nhiều bạn vẫn nghĩ rằng bố mẹ, ông bà dễ "sập bẫy" tin giả là do không rành công nghệ hoặc không phân biệt được đâu là thật giả. Nhưng sự thật không đơn giản như vậy đâu nha!
Các nhà khoa học gọi hiện tượng này là "thiên kiến xác nhận" (confirmation bias) - một cơ chế tâm lý phổ biến khiến chúng ta có xu hướng tìm kiếm, ghi nhớ và share những thông tin phù hợp với suy nghĩ có sẵn, còn những gì trái ngược thì... lướt qua thôi. Trong bối cảnh mạng xã hội ngày càng "cực hóa" các quan điểm, thiên kiến này chính là "ngòi nổ" khiến sự phân cực chính trị ngày một trầm trọng hơn.
Theo nhóm nghiên cứu do Giáo sư Leaf Van Boven từ Đại học Colorado Boulder dẫn đầu, người lớn tuổi có xu hướng "tin vào những gì họ muốn tin", bất kể nó đúng hay sai. "Chúng tôi nhận thấy rằng người lớn tuổi có nhiều khả năng tin và chia sẻ thông tin phù hợp với quan điểm của họ, dù đó là sự thật hay là tin giả," ông nói.
Năm 2022, Van Boven cùng Phó giáo sư Guilherme Ramos từ Viện Công nghệ Rochester đã thực hiện một nghiên cứu siêu khủng ở Brazil và Mỹ để "bóc phốt" hiện tượng này. Họ tuyển hơn 2.400 người từ 18 đến 80 tuổi, cho xem các tiêu đề chính trị - trong đó có cả tin giả đã được fact-check.
Những tiêu đề này được thiết kế để kích thích cảm xúc và thể hiện quan điểm đảng phái, kiểu như: "Giáo hoàng Francis gây chấn động thế giới khi ủng hộ Donald Trump làm Tổng thống" hay "Bolsonaro muốn cắt giảm 25% lương công chức". Sau đó họ hỏi xem mọi người có sẵn sàng share lên mạng xã hội không, rồi kiểm tra xem họ có nhận ra đâu là tin fake không.
Kết quả thì plot twist nặng đô luôn: người lớn tuổi vẫn phân biệt được tin giả và tin thật tương đương người trẻ, nghĩa là họ không hề "kém thính" hơn đâu nhé! Nhưng mà, nhóm trên 55 tuổi lại thiên vị mạnh mẽ hơn - họ dễ tin và share những thông tin khớp với lập trường chính trị của mình, đồng thời hoài nghi với những gì trái chiều.
Nói dễ hiểu hơn: nếu bác nào ủng hộ phe A, bác sẽ tin những bài viết ủng hộ phe A cho dù nội dung sai lè, nhưng lại bác bỏ ngay các bài ủng hộ phe B, kể cả khi đó là sự thật. Sự khác biệt trong "tiêu chuẩn kép đánh giá" này, theo Van Boven, chính là lý do người lớn tuổi dễ trở thành "máy truyền tin giả" mà không hay biết.
"Người cao tuổi có xu hướng sử dụng các tiêu chuẩn khác nhau để đánh giá tính xác thực của thông tin, tùy theo việc thông tin đó có củng cố niềm tin của họ hay không", Van Boven giải thích. "Và điều này không chỉ xảy ra ở Mỹ, nó được lặp lại y hệt ở Brazil."
Điều này không có nghĩa là người lớn tuổi "gà công nghệ" hay "dễ lừa" hơn nhé! Thực tế, họ đơn giản là đặt niềm tin quá mạnh vào thế giới quan của mình, và trong môi trường mạng xã hội đầy tính cực đoan, điều đó dễ dẫn đến việc lan truyền tin sai.
Nghiên cứu này cũng là lời nhắc nhở cho tất cả các thế hệ luôn á. Thiên kiến xác nhận không phải là "đặc sản" của người lớn tuổi, nó tồn tại trong mỗi chúng ta đó. Nhưng mạng xã hội, với thuật toán liên tục gợi ý nội dung "hợp vibe", khiến "buồng vọng âm" ngày càng chật chội hơn. Khi chúng ta chỉ đọc, nghe và share những gì mình đồng ý, thế giới quan của ta dần bị thu hẹp lại.
Van Boven cho rằng điều quan trọng là phải học cách giao tiếp vượt qua khác biệt chính trị, thay vì rút vào "vỏ ốc" quan điểm của riêng mình. "Là người nghiên cứu về phân cực, tôi tin rằng việc duy trì đối thoại giữa các nhóm khác biệt là cốt lõi của một nền dân chủ lành mạnh. Chúng ta có thể bất đồng, nhưng vẫn nên trò chuyện và giữ mối quan hệ với những người có tư duy khác," ông nói.
Cuối cùng, team nghiên cứu khuyến nghị rằng mỗi người dùng mạng xã hội nên check lại động cơ của mình trước khi nhấn nút share. Câu hỏi nên đặt ra không phải là "Mình có tin điều này không?", mà là "Điều này có thực sự đúng không?". Bởi trong kỷ nguyên của tin giả, đôi khi sự thật không nằm ở chỗ chúng ta muốn tin gì mà ở chỗ chúng ta sẵn sàng nghi ngờ điều mình tin đến đâu.
Nguồn: genk.vn