Suốt gần 7 năm qua, cứ mỗi tối thứ 6 và Chủ Nhật, một sân khấu mini của Nhà hát Tuồng Việt Nam lại "sáng bừng" ngay giữa phố Mã Mây đông đúc. Đây chính là cách mà các nghệ sĩ đang cố gắng giữ lửa và lan toa môn nghệ thuật truyền thống này đến đông đảo mọi người, đặc biệt là giới trẻ chúng mình đây. Và thật sự, nhiều bạn trẻ đã bị "hút hồn" bởi những nét độc đáo, đậm chất Việt của Tuồng - môn nghệ thuật dân gian đầy tinh túy này!
Lần đầu chill với Tuồng thì sao?
Đúng 8 giờ tối, trước số 64 phố Mã Mây, tiếng trống cổ, đàn nguyệt, đàn bầu, đàn tranh vang lên rộn ràng, mở đầu cho buổi biểu diễn của các nghệ sĩ Nhà hát Tuồng Việt Nam. Nằm ngay trên tuyến phố đi bộ xịn sò, sân khấu nhỏ này lúc nào cũng thu hút đám đông dừng chân xem. Có những khán giả đã thuộc lịch diễn nằm lòng, đến ngày đến giờ là tự động có mặt, thậm chí còn thuộc luôn câu thoại, lời hát nữa cơ!
Điểm xịn nhất là các buổi diễn này FREE hoàn toàn, ai đi qua cũng có thể dừng lại thưởng thức. Đây chính là cách các nghệ sĩ đang "phủ sóng" hình ảnh Tuồng đến gần hơn với mọi người, đặc biệt là team gen Z. Nhưng đáng buồn là nhiều bạn trẻ vẫn lắc đầu "nope" ngay khi nghe chữ "Tuồng", nghe tiếng nhạc cụ dân tộc mà chưa một lần ngồi xem cho nghiêm túc.
Đó cũng là nỗi niềm của NSƯT Lê Hải Vân – một nghệ sĩ gạo cội với hơn 30 năm cống hiến cho nghề. Chị chia sẻ: "Không riêng Tuồng mà Chèo hay Cải lương đều đang gặp khó khăn chung là bị 'lép vế' trước các làn sóng văn hóa mới của giới trẻ. Cuộc sống hiện đại quá, các bạn trẻ ngồi nhà lướt net cả thế giới nhưng lại ít khi tìm đến môn nghệ thuật này. Ở ngay sân khấu này, tôi thấy nhiều bạn trẻ shocked và thốt lên 'sao giờ mới biết Tuồng' và rõ ràng chỉ cần xem một lần thôi là bị cuốn luôn rồi!"
Thực ra giới trẻ bây giờ là thế hệ tiếp cận nghệ thuật sân khấu truyền thống dễ dàng nhất khi nhiều vai diễn kinh điển, vở kịch huyền thoại đều được up lên mạng xã hội. Các nhà hát cũng đã "lên đời", cập nhật thông tin, lịch diễn trên các nền tảng số rồi, nhưng lượng người trẻ quan tâm vẫn còn khá khiêm tốn thật sự.
NSƯT Hải Vân nhớ lại thời hoàng kim của Tuồng: "Những năm đầu thế kỷ 21, các phương tiện giải trí chưa bùng nổ như bây giờ, người dân ít có cơ hội xem nên chúng tôi phải đi từng địa phương. Vé lúc nào cũng sold out, buổi diễn luôn chật kín. Còn bây giờ, dù có vô vàn cách tiếp cận nhưng đa phần người trẻ lại hời hợt với nghệ thuật truyền thống dù chưa một lần xem."
Mặt nạ Tuồng - signature riêng của sân khấu Việt Nam
Tuồng hay hát bội, là môn nghệ thuật sân khấu mang tính cổ điển và học thuật bậc nhất Việt Nam. Được hình thành từ ca, vũ, nhạc và các trò diễn xướng dân gian, Tuồng đã trở thành "món ăn tinh thần" không thể thiếu của người dân hàng trăm năm nay. Chỉ cần nhìn vào makeup, trang phục của nghệ sĩ là nhận ra ngay!
Trong các loại hình sân khấu Việt Nam, Tuồng đặc biệt ở cách makeup mặt nạ. Những chiếc mặt nạ tuồng do chính các nghệ sĩ tự tay vẽ lên mặt mình với đường nét khoẻ khoắn, màu sắc tươi mới, linh hoạt theo từng vai diễn. Mỗi diễn viên tuồng được học makeup và trang điểm bài bản ngay từ ghế nhà trường. Mặt nạ chính là linh hồn của nhân vật - chỉ cần nhìn là biết thiện hay ác, trung hay nịnh, tiểu nhân hay quân tử luôn! Mặt nạ tự họa có tính tượng trưng cao, mang vẻ đẹp rất riêng nhờ màu sắc và bố cục các nét vẽ. ️
Khác với kịch Noh của Nhật Bản sử dụng mặt nạ (Nomen) làm sẵn rồi đeo lên, Tuồng mang chất riêng khi nghệ sĩ tự vẽ trên khuôn mặt mình. NSƯT Hải Vân giải thích: "Kịch Noh của Nhật hay một số thể loại kịch cổ điển phương Tây dùng mặt nạ có sẵn nhưng Tuồng chưa bao giờ dùng mặt nạ sẵn. Với diễn viên tuồng, chúng tôi biểu đạt vui, buồn, cười, khóc trực tiếp, thể hiện rõ nội tâm nhân vật. Đôi khi bản chất nhân vật có thể toát ra chỉ từ cái nháy mắt, nhếch mày và điều đó mặt nạ có sẵn không làm được."
Mặt nạ tuồng khi kết hợp với biểu cảm sinh động trên gương mặt người diễn thì tạo ra một tác phẩm sống động vô cùng. Có thể nói mặt nạ tuồng là những tác phẩm nghệ thuật, là tài sản, di sản vô giá mà tổ tiên mình sáng tạo nên đấy!
Đổi mới để hợp gu gen Z
Trước sự "thờ ơ" của giới trẻ, nghệ thuật sân khấu truyền thống nói chung và Tuồng nói riêng đã có sự cách tân để tiến đến thế hệ tương lai. Tuy nhiên, sự thay đổi này luôn cẩn trọng và bám sát yếu tố truyền thống cốt lõi. Theo NSƯT Hải Vân, thay đổi bắt đầu từ việc đào tạo thế hệ diễn viên trẻ đến đổi mới kịch bản sao cho bám sát thời đại.
Mỗi diễn viên khi bắt đầu học đều được các thầy cô truyền nghề những vai mẫu, kỹ năng cơ bản như nói lối, hát, diễn một cách thuần thục. Khi nắm vững những nét đặc trưng của tuồng rồi, diễn viên có thể sáng tạo thêm lối diễn mang phong cách riêng, nhưng vẫn phải nằm trong "khuôn khổ" chung của tuồng nhé.
"Là diễn viên tuồng, điều đầu tiên phải nắm vững đặc tính, bản chất nhân vật và thể hiện đúng với bản chất ấy. Làm sao khi bước ra sân khấu, khán giả hiểu ngay đâu là đào, đâu là kép, đâu là trung, là nịnh... sau đó rồi mới cần đến sự linh hoạt, sáng tạo trong cách thể hiện, biết thức thời với thời đại" - NSƯT Hải Vân chia sẻ.
Theo từng giai đoạn lịch sử, Tuồng có sự phát triển ở đề tài và ngôn ngữ mới. Nhiều kịch bản mới bám sát đời sống xã hội để phục vụ nhu cầu khán giả nhưng những gì thuộc về cổ điển sẽ được bảo toàn nguyên vẹn, không cách tân, không pha trộn linh tinh. Ở những đề tài mới, dù nội dung hiện đại nhưng những nét của Tuồng phải thể hiện chính xác, trọn vẹn: hát lối không nhầm với thể loại khác, lối diễn múa võ của Tuồng không lẫn với cách diễn hiện đại.
Nhắc đến "Truyền thống" là nhắc đến những gì được truyền lại và nối tiếp qua nhiều thế hệ. Tuồng và nghệ thuật sân khấu dân gian tuy có cách tân nhưng luôn đảm bảo kế thừa những giá trị cốt lõi mà tổ tiên để lại. Sự cách tân chủ yếu nằm ở việc phát hiện đề tài mới bám sát đời sống, còn những nét nguyên bản, đặc trưng của mỗi loại hình nghệ thuật là thứ cần bảo tồn vẹn nguyên, giữ đúng bản chất.
Gen Z nghĩ sao về Tuồng?
Sân khấu mini tại số 64 phố Mã Mây được dựng lên với bao tâm huyết của đội ngũ cán bộ, nghệ sĩ, diễn viên khi muốn giữ và lan tỏa hơi thở của tuồng đến nhiều thế hệ. Và những nỗ lực ấy đã thực sự truyền cảm hứng đến nhiều bạn trẻ!
Nguồn: svvn.tienphong.vn