Chiều 10/12/2025, Quốc hội khóa XV đã chính thức thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ với tỷ lệ áp đảo 432/438 phiếu tán thành (91,33%). Nghe qua thì "xịn sò" đấy, nhưng mà hội creator trẻ - đặc biệt là team họa sĩ, designer - đang lo "toang" vì một điều khoản khá "nhạy cảm": khoản 5 Điều 7 liên quan đến việc AI được dùng tác phẩm của nghệ sĩ để học hỏi
Luật này đánh dấu sự chuyển mình từ "bảo vệ quyền" sang "thương mại hóa sở hữu trí tuệ" - tức là giờ đây tác phẩm nghệ thuật có thể được định giá, giao dịch, thế chấp như tài sản thật. Nghe thì cool phết, nhưng vấn đề là: liệu nghệ sĩ trẻ có còn quyền kiểm soát tác phẩm của mình không, hay sẽ trở thành "nguồn cơm" miễn phí cho AI?
Điều khoản gây "bão" là gì?
Theo khoản 5 Điều 7, các tổ chức, cá nhân được phép sử dụng "văn bản và dữ liệu về đối tượng quyền sở hữu trí tuệ đã được công bố hợp pháp và công chúng được phép tiếp cận" để nghiên cứu khoa học, thử nghiệm, huấn luyện hệ thống AI. Điều kiện? Chỉ cần "không ảnh hưởng bất hợp lý" đến quyền lợi của tác giả thôi.
Nghe qua thì cũng có vẻ ổn, nhưng khúc "không ảnh hưởng bất hợp lý" này mơ hồ vãi chưởng! Nhiều nghệ sĩ lo rằng chỉ cần đăng tác phẩm công khai lên mạng là AI có thể "hớt" về train model mà không cần xin phép hay trả tiền.
Cộng đồng nghệ sĩ "nổi đóa" thế nào?
Ngay khi nội dung này được công bố, MXH đã dậy sóng! Các fanpage vẽ tranh, cộng đồng họa sĩ đồng loạt đăng tranh châm biếm, hashtag #antiAI, #noAI, #saddayforartists xuất hiện dày đặc trên Facebook và Threads.
Không chỉ "khẩu nghiệp" trên mạng, nhiều nghệ sĩ còn hành động cực gắt:
• Tạm ngưng đăng tác phẩm mới
• Ẩn/xóa luôn những tác phẩm cũ
• Chuyển sang các nền tảng ít người biết hơn
• Đóng watermark "chằng chịt" lên tranh
Những động thái này cho thấy họ đang mất niềm tin nghiêm trọng vào khả năng tự bảo vệ mình trong thế giới số. Nghệ thuật vốn cần được chia sẻ để sống, nhưng giờ việc chia sẻ lại trở thành... mối nguy
Tâm sự của gen Z làm nghệ thuật
Yến Linh - sinh viên Thiết kế đồ họa tại ĐH Kiến trúc TP.HCM - chia sẻ nỗi lo của mình: "Mình phải đăng tác phẩm để xây portfolio, tìm việc, nhưng không có nghĩa là mình đồng ý để AI lấy đi mà không xin phép hay trả tiền đàng hoàng!"
Linh còn lo hơn về việc mất giá trị "độc bản" - thứ làm nên linh hồn của nghệ sĩ: "AI làm mấy phút là xong hàng trăm bức tranh, vậy thì tranh mình vẽ bằng cả tim huyết sẽ bị so với tốc độ của thuật toán à? Lúc đó thị trường sẽ chỉ chuộng 'nhanh - rẻ - dễ', còn nghệ sĩ thì... bay màu thôi "
Vấn đề là pháp luật hiện tại không bảo vệ "phong cách vẽ", chỉ bảo vệ từng tác phẩm cụ thể. Nghĩa là AI có thể copy phong cách của bạn mà bạn... đành chịu!
Chị Q.T - một designer có kinh nghiệm - lại nhìn nhận thực tế hơn: "Thật ra dù luật này có hay không thì AI vẫn đang 'ăn cắp' dữ liệu rồi. Trước khi pháp luật kịp bàn bạc, AI đã train xong từ lâu - từ tranh vẽ đến ảnh đời thường, status trên MXH, tất cả đều thành 'thức ăn' cho thuật toán rồi."
Điều khiến cộng đồng tức giận không phải AI, mà là việc Luật giờ đây "hợp pháp hóa" chuyện này. Trước kia còn có thể phản đối vì nó "vùng xám", giờ thì... hết cửa luôn
Các biện pháp "tự cứu" có hiệu quả không?
Watermark, làm nhiễu ảnh, hạn chế chia sẻ... nghe thì hay nhưng cả Yến Linh và chị Q.T đều thấy đây chỉ là "giải pháp kiểu gì cũng được" và "tự trói chân mình". Nghệ thuật mà không được chia sẻ thì làm sao phát triển?
Về lâu dài, nếu nghệ sĩ phải giấu tác phẩm để tự vệ, công chúng sẽ chỉ còn thấy toàn sản phẩm AI thiếu chiều sâu, còn tiếng nói cá nhân của nghệ sĩ thì... biến mất dần.
Plot twist: Họ không ghét AI!
Điều thú vị là cả hai đều không xem AI là kẻ thù
Họ thừa nhận AI là công cụ hữu ích cho nhiều người, thậm chí trong cả sáng tạo hiện đại.Vấn đề nằm ở chỗ: AI không thể tự xưng là "chủ thể sáng tạo" và không được phát triển bằng cách "xóa nhòa" công sức con người. Nếu dùng tác phẩm để train AI mà không minh bạch, không xin phép, không trả tiền thì... đạo đức đâu rồi?
Chuyên gia luật nói gì?
Luật sư Phạm Văn Anh - chuyên gia về bản quyền - cho biết: "Luật này phản ánh thực tế là AI đã, đang và sẽ len lỏi mạnh mẽ vào mọi hoạt động sáng tạo. Quy định mới vừa mở cơ hội cho công nghệ, nhưng cũng đặt ra giới hạn - AI chỉ được dùng tác phẩm cho nghiên cứu, thử nghiệm, huấn luyện, và phải đảm bảo không ảnh hưởng đến quyền lợi tác giả."
Tuy nhiên, luật sư cũng cảnh báo: "Nếu các khái niệm không được làm rõ, có thể bị lạm dụng, đặc biệt khi AI có thể khuếch đại dữ liệu ở quy mô siêu to khổng lồ."
Về chuyện AI copy phong cách, luật sư giải thích: "Pháp luật bảo hộ hình thức thể hiện cụ thể, chứ không bảo hộ phong cách hay ý tưởng." Vậy nên cần phân biệt rõ "tương đồng" và "sao chép". Để hạn chế lạm dụng, ông đề xuất các sản phẩm AI cần được gắn nhãn và minh bạch nguồn dữ liệu.
Kết: Bài toán khó cho tương lai
Tranh luận quanh Luật này không chỉ là chuyện "một điều luật", mà là câu hỏi lớn: Xã hội sẽ bảo vệ người sáng tạo như thế nào trong kỷ nguyên công nghệ?
Khi khung pháp lý đã có nhưng vẫn còn nhiều kẽ hở, người sáng tạo sẽ là người chịu ảnh hưởng đầu tiên - cả về kinh tế lẫn tinh thần. Câu hỏi giờ không còn là "có cho phép hay không", mà là: Làm sao để công nghệ phát triển mà không biến nghệ thuật thành dữ liệu vô danh và nghệ sĩ thành người... đứng ngoài cuộc chơi do chính họ tạo ra?
Nguồn: svvn.tienphong.vn