Nghệ nhân Hà Thị Cầu ốm đã mấy tuần nay rồi. Lần này thật sự khác với mọi lần, nghe mà xót xa lắm ấy
Bu ốm rồi các bạn ơi
Gắn bó với hát Xẩm gần chục năm trời, tụi mình luôn coi bu như bà tổ sống của dòng nhạc dân gian siêu chill này. Nên cứ rảnh là lại kéo nhau về Yên Mô, Ninh Bình thăm bu ngay.
Đến nơi thì vừa gặp chị Mận - con gái bu - đi chợ về, tay xách đầy rau củ. Chị Mận suýt rơi nước mắt, kể từ tối qua đến giờ bu mệt nặng hơn nhiều, giờ không nói được nữa rồi
Vợ chồng chị Mận đốt bếp than củi khô ở đầu giường bu để không gian ấm hơn. Giờ không còn nghe giọng quen thuộc - vốn hay trêu mọi người - của bu mỗi khi vào cửa nữa rồi: "Cha bố nhà mày", "Mày là thằng nào?" hay những cái nguýt dài đầy hóm hỉnh.
Bu Cầu nằm im lìm trên giường, tiếng thở khó nhọc và tiếng rên nhẹ nhàng. "Đây này chân bu teo hết rồi, liệt mất rồi" - chị Mận nói với đôi mắt đỏ hoe.
Chị kể, hôm trước bu vẫn tỉnh táo lắm, vẫn kéo nhị và hát lẩm nhẩm suốt ngày. Bỗng nhiên bu nhìn lên trần nhà nói: "Bao giờ cái bóng điện này cháy là trùm Xẩm gọi bu về đấy". Lúc đó chị Mận còn gạt đi.
Nhưng mà trùng hợp ghê, cái bóng cháy đúng hôm có con bướm đen siêu to bay vào nhà. Anh Đới - chồng chị - đuổi thế nào cũng không chịu đi. Từ hôm đó bu cứ yếu dần
Những lúc tỉnh, chuyện của bu toàn xoay quanh Xẩm cả. Những lúc mê man nói gì thì cũng chỉ là Xẩm thôi.
Bu bảo thấy đông vui lắm, được gặp nhiều người xưa, được ca hát rất rộn ràng, bu sẽ về với tổ Xẩm sớm. Đến lúc tỉnh dù nói khó khăn nhưng bu vẫn thích kể chuyện khi về bên kia, bu không về hát với ông Chánh Trương Mậu đâu, dù được ông quý lắm. Bu lý luận rằng ông có tới 18 bà, bu là bà cuối thì ông đâu có thời gian dành cho bu, bu tới ở nhờ nơi cửa đình cửa chùa thôi
Bu cũng không quên dặn chị Mận gắn bó với mảnh đất mà cả đời hát Xẩm chắt bóp bu đã dựng lên. Dặn khi bu về với tổ thì hai cây đàn nhị không được cho ai, mà để hai bên bàn thờ để lúc nào bu cũng được kéo đàn và hát ca.
Chị Mận vắt nửa quả cam rồi lấy thìa cafe bón cho bu từng chút một. "Bây giờ một ngày bu chỉ ăn được mấy thìa cháo bột nhuyễn và một chút sữa. Thỉnh thoảng lại cho bu uống sâm. Hôm rồi bu mệt không ăn tôi cứ phải vừa bón vừa hát mấy câu Xẩm bu mới chịu há miệng". Bí quyết để chị Mận hát dỗ bu ăn chính là những câu xẩm trong bài Theo Đảng trọn đời bu sáng tác và hát mấy chục năm qua. Kể cũng lạ lùng nhỉ
Sinh nghề tử nghiệp đúng nghĩa
Chị Mận vừa nói chuyện vừa đưa ngón tay vào miệng bu day day. Chị giải thích: phải làm thế để bu cắn vào tay, biết bu vẫn còn sống. Có lúc bu Cầu ớ lên một tiếng, đau cũng ớ, xung quanh có chuyện gì muốn phản ứng cũng ớ.
Cái tiếng kêu ớ đấy của bu Cầu chẳng giống các cụ khác cùng tình trạng. Nó như một âm thanh có cao độ được vuốt từ to đến nhỏ, từ thấp lên cao rồi biến mất vào không gian. Và cũng đầy sắc thái giống như một câu hát hóm hỉnh khiến tụi mình dù buồn cũng không khỏi tủm tỉm
Còn có mấy cái ngón tay, thay nhau động đậy liên tục nữa. Chị Mận bảo bu đang đàn đấy, khiến ai cũng phải cười. Nhạc sĩ Giáng Son kể, trước đây nhạc sĩ Đàm Linh - cây đại thụ của nền âm nhạc nước nhà, chỉ huy dàn nhạc giao hưởng tài ba - khi nằm bất tỉnh trên giường bệnh, tay vẫn liên tục giơ lên vẫy vẫy y như khi ông cầm đũa chỉ huy dàn nhạc giao hưởng. Quả là những điều chỉ thấy ở những con người sinh nghề tử nghiệp thật sự
Mấy hôm trước còn tỉnh, trong người buồn bực bu cứ đòi chị Mận bật đĩa Xẩm. Đĩa Xẩm nhiều lắm nhưng khổ nỗi mọi người cứ mượn rồi không trả nên giờ chẳng còn cái nào, chị Mận đành bật tivi. May lúc đó có chương trình ca nhạc dân gian, có cả dân ca đồng bằng Bắc bộ, Chèo, Quan họ của các nghệ sĩ Hà Nội hát. Bu Cầu gắng gượng cất tiếng bảo, nghe hay lắm nhưng bu vẫn thích Xẩm nhất
Ngồi chơi cả tiếng rồi mà không một lần bu Cầu tỉnh. Mai Tuyết Hoa nghĩ ra là cả lũ hát Xẩm cho bu nghe, biết đâu bu lại tỉnh. Chị Mận chạy vào lấy cái đàn nhị đưa cho Hoa; tụi mình thì gõ gõ lên thành giường theo nhịp Xẩm.
Điệu Thập ân ghi khắc công cha nghĩa mẹ sinh thành nhè nhẹ vang lên được mấy câu, bu Cầu vẫn thở khó khăn nhưng dường như khuôn mặt trở nên nhẹ nhõm hơn. Tụi mình không cầm được nước mắt luôn
Chị Mận nói: Mấy hôm trước bu dặn khi nào bu về với tổ Xẩm nhớ mua cho bu một mẩu vàng đặt ở dưới đầu để bu gối lên. Bu bảo phải làm thế để nghề Xẩm được phát lên.
"Phát ở đây là phát ở trên trần chứ không phải để bu về bên kia tay đàn miệng hát".
Bu còn cho biết, trước đây ông Chánh Trương Mậu - bố chị - mất cũng đã dặn bu như vậy với mong muốn nghề Xẩm tồn tại và phát triển ở khắp nơi. Thì ra trong văn hóa tâm linh của người hát Xẩm còn có những quy ước, lề luật độc đáo như vậy đó các bạn.
Nguồn: soha.vn