Nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày thành lập, Cơ quan Tình báo đối ngoại Nga (SVR) vừa "thả thính" cực mạnh khi lần đầu tiên công khai danh tính 7 điệp viên mật huyền thoại từ thời Liên Xô đến nay - những người thuộc "lực lượng hậu bị đặc biệt" bí ẩn nhất
Những điệp viên này đã hoạt động trong bí mật tuyệt đối hàng chục năm trời, gần như zero contact với các cơ quan đại diện nước ngoài. Nhiều chiến công của họ còn quan trọng đến mức dù đã tiết lộ tên tuổi rồi nhưng vẫn chưa thể giải mật chi tiết sứ mạng...
Cuộc sống "fake" 24/7 đáng sợ như nào?
"Điệp viên mật thực tế là ai? Đó là người phải núp sâu trong vỏ bọc của một nhân vật hoàn toàn khác. Bạn làm việc dưới tên giả, có thể trở thành người Anh, người Mỹ hay người Pháp. Bạn cần phải luôn sống trong vỏ bọc đó mọi lúc mọi nơi – nắm rõ văn hóa và thành thạo ngôn ngữ" – điệp viên huyền thoại Gevork Vartanian từng chia sẻ.
Fun fact: Chính ông cùng vợ Goar đã phá đám âm mưu ám sát của Đức nhằm vào bộ ba Stalin, Roosevelt và Churchill tại Tehran năm 1943 luôn nhen!
Thuật ngữ "tình báo bí mật" thực ra bắt nguồn từ Liên Xô, khi nhà nước non trẻ này bị cô lập gần như hoàn toàn trên trường quốc tế. Giới lãnh đạo Liên Xô lúc đó cực kỳ cần thông tin về kế hoạch của các nước ngoài để đối phó âm mưu chống phá.
Dần dần, hình ảnh điệp viên mật trở thành icon văn hóa Xôviết với hào quang người hùng qua những bộ phim bất hủ như "17 khoảnh khắc mùa xuân" hay "Chiến công của điệp viên".
Nhưng thực tế đời điệp viên khác xa phim ảnh vô cùng. Họ buộc phải quên tên thật, bạn bè, người yêu và chấp nhận rằng cuộc sống lẫn cái chết của mình đều là bí mật với cả người thân nhất
Đại tá gốc Triều Tiên với cuộc đời "đổi ngôi" 15 năm
Yevgeni Kim sinh năm 1932 tại Triều Tiên, sau đó chuyển về Liên Xô cùng gia đình. Thành thạo Nhật, Triều Tiên, Anh, Tây Ban Nha, anh gia nhập Tổng cục I – KGB từ năm 1962.
Năm 1966, Kim được cử tới một quốc gia châu Á với nhiệm vụ đặc biệt (vẫn giữ bí mật đến giờ). Hành trang ban đầu của anh chỉ có bộ quần áo nông dân và giấy tờ giả được giấu dưới... một tảng đá
Trong 15 năm tiếp theo, Kim tự xây dựng tiểu sử hoàn toàn mới, thậm chí leo lên vị trí cao trong bộ máy nhà nước ở đó để gửi thông tin giá trị về Liên Xô.
Vợ con Kim phải ở lại Moscow vì ngoại hình gốc châu Âu của vợ có thể khiến nhiệm vụ lộ. Những lần về thăm nhà rất hiếm hoi. Có lần, con trai Kim bị chết đuối ở tuổi thiếu niên, anh bay về Moscow trong một ngày, chôn cất con xong rồi quay lại ngay tối hôm sau... Đau lòng quá đi
Kim hoạt động đến tận năm 1989, không chỉ đơn lẻ mà còn điều hành cả một mạng lưới riêng. Sau khi nghỉ hưu, ông qua đời vì tai nạn giao thông. Anh đã được phong danh hiệu Anh hùng Liên Xô với quân hàm đại tá KGB.
Cặp vợ chồng Nuikin: Yêu nhau nhưng không được nói tiếng mẹ đẻ tại nhà
Vitaly Nuikin phục vụ KGB từ năm 1960 cùng với vợ Ludmila. Cả hai cùng hoạt động bí mật tại hơn 18 quốc gia khác nhau cho đến năm 1986, khi suýt bị lộ vì đại tá KGB Oleg Gordievski phản bội sang tình báo Anh. Vitaly qua đời năm 1998.
Còn bà Ludmila im lặng mãi đến năm 2018 mới chịu phỏng vấn lần đầu.
Theo Ludmila, bà trở thành điệp viên là theo chồng. Lúc đó hai vợ chồng đã có con trai Ura 4 tuổi, phải gửi lại cho ông bà nội ngoại chăm. Cậu bé và họ hàng suốt một thời gian dài vẫn tưởng họ chỉ là quan chức ngoại giao bình thường thôi.
Phải đến khi phim "17 khoảnh khắc mùa xuân" lên sóng, mọi người mới bắt đầu nghi ngờ công việc "khác thường" của họ
Ở nước ngoài, họ có thêm con trai thứ hai tên Andre. Cậu bé cũng không biết cha mẹ thực sự làm gì. Hai vợ chồng không bao giờ được phép nói tiếng Nga tại nhà!
Đôi khi nhớ tiếng mẹ đẻ quá, hai người lại ra sân bay để... nghe hội thoại của công dân Xôviết vừa xuống máy bay. Tức cười lẫn thương luôn ý
Rắc rối chính của họ không phải ngôn ngữ mà là những chi tiết sinh hoạt nhỏ nhặt nhất. Có lần Ludmila mua đầy giỏ giấy vệ sinh (hàng khan hiếm ở Liên Xô nhưng đầy rẫy ở nước ngoài), may được chồng nhắc kịp. Thói quen dự trữ hàng kiểu Xôviết suýt lộ liễu
Nhưng đáng sợ hơn là gặp người quen cũ! Có lần Vitaly chạm mặt bạn học cũ ở sân bay, người ta chạy theo chào hỏi. Không tránh được, Vitaly phải nói tiếng Pháp suốt để thuyết phục bạn rằng... nhầm người rồi bro ơi!
May mắn là khi Gordievski phản bội khai ra họ cho tình báo Anh, cả hai đang về Liên Xô nghỉ phép nên thoát nạn. Vụ phản bội này gây thiệt hại cực nặng cho KGB, làm sập một chiến dịch mở rộng mạng lưới điệp viên siêu lớn.
Mikhail Vasenkov: Từ nhiếp ảnh gia đến giáo sư Mỹ
Vasenkov là nhân vật trong vụ bê bối gián điệp Nga-Mỹ năm 2010 - một trong 9 điệp viên bị FBI bắt vì lời khai của cựu trung tá Alexander Poteev thuộc SVR.
Mikhail Vasenkov sinh năm 1943 tại Moscow. Đầu những năm 1970 vào KGB, sau khi hoàn thiện tiếng Anh và Tây Ban Nha được cử sang Tây Ban Nha.
Từ năm 1975, Vasenkov hoạt động trong "điều kiện đặc biệt", xây dựng và điều hành mạng lưới tình báo khai thác thông tin cho Moscow. Tại Tây Ban Nha, anh hoạt động dưới danh tính công dân Uruguay tên Juan Jose Lazaro.
Năm 1976, Vasenkov đặt chân tới Peru - quốc gia mà Liên Xô đang rất quan tâm vì chính quyền quân sự do Mỹ ủng hộ. Tại đây, anh say mê học nghề ảnh và nhanh chóng thành nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp.
Công việc này là vỏ bọc tuyệt vời, giúp anh đi lại khắp Peru mà không ai nghi ngờ
Sau 3 năm, Vasenkov có căn cước công dân Peru, cặp kè với nữ nhà báo địa phương Vicky Pelaez. Hai người kết hôn sau khi Vasenkov thuyết phục được Pelaez cộng tác với KGB.
Vài năm sau, vợ chồng Vasenkov cùng con trai riêng của Vicky chuyển sang Mỹ với vỏ bọc cặp vợ chồng từ Mỹ Latinh. Tại New York, Vasenkov thi vào khoa Triết trường đại học địa phương - nơi có không ít chính trị gia tương lai của Mỹ đang học.
Rất nhanh, anh kết nối được mối quan hệ trong đảng Dân chủ và giới quân sự. Vasenkov trở thành giáo sư Trường đại học tổng hợp Manhattan, vừa giảng dạy vừa đi chụp ảnh khắp nơi, thỉnh thoảng tham gia triển lãm.
Nhờ mối quan hệ đa dạng, Vasenkov khai thác được nhiều thông tin cực giá trị cho Liên Xô và Nga. Theo một số quan chức, những thông tin này đã giúp giới lãnh đạo Nga thành công trong nhiều cuộc đàm phán với Mỹ
Trong thời gian hoạt động bí mật, Vasenkov thăng quân hàm trung tá SVR. Sau khi bị FBI bắt năm 2010, anh phủ nhận hoàn toàn cáo buộc. Chỉ thừa nhận tên thật sau khi được xem hồ sơ cá nhân do kẻ phản bội đánh cắp mang sang Mỹ.
Cũng nhanh thôi, ngay trong năm 2010, Vasenkov được trao trả cho Nga để đổi lấy vài điệp viên Mỹ bị Moscow bắt trước đó. Giờ anh đã chính thức nghỉ hưu rồi nhé!
Những chiến công thầm lặng còn lại
Giám đốc SVR Sergey Naryshin nhắc tới một số tên tuổi khác trong họp báo ngày 28/1/2020 nhưng thông tin phần lớn vẫn bảo mật. Phóng viên chỉ được biết sơ bộ vài sự kiện ban đầu.
Chẳng hạn cặp vợ chồng Vitali và Tamara Netyska từng hoạt động tại châu Mỹ Latinh suốt 20 năm (1978-1998), hoàn thành nhiều nhiệm vụ mạo hiểm. Vitali qua đời năm 2011, còn vợ ông tiếp tục hoạt động đến tháng Giêng 2014 mới nghỉ hưu.
Tiếp đó là Yuri Shevchenko, vào cơ quan tình báo từ năm 1963 khi mới 23 tuổi. Theo SVR, từ năm 1969 Shevchenko liên tục hoạt động ở nước ngoài với nhiệm vụ liên lạc và tuyển mộ nhiều nguồn tin quan trọng.
Hoạt động đến năm 2001, Shevchenko (giờ 80 tuổi) đã nghỉ hưu nhưng vẫn thường xuyên gặp gỡ truyền đạt kinh nghiệm cho các thế hệ điệp viên trẻ.
Một đồng nghiệp khác là đại tá Vladimir Lokhov từng tham gia nhiều sứ mạng đặc biệt tại hàng chục quốc gia ở châu Á, châu Âu... Dưới vỏ bọc thương gia, Lokhov tự tay xây dựng mạng lưới tình báo hoạt động cực hiệu quả cho Moscow trong nhiều năm liền.
Nguồn: soha.vn