Nuôi con = level khó nhất của cuộc đời, ai nuôi con ai biết!
Hành trình làm cha mẹ chính là một cuộc "tu luyện" dài hơi và gian nan lắm luôn. Khi đồng hành cùng bé từ lúc "oa oa" chào đời cho đến khi khôn lớn, ba mẹ sẽ trải qua vô vàn khoảnh khắc muốn "bùng nổ" vì con "nói hoài không nghe", "cứ điên điên khóc lóc", "làm gì cũng như rùa bò", "nói chuyện thì như ở hành tinh khác"...
Nhiều phụ huynh nghĩ đây là dấu hiệu con "hư", "không biết nghe lời", thậm chí còn nghi con cố tình "trêu ngươi" mình. Nhưng thực ra theo các nghiên cứu khoa học não bộ thì không phải bé không muốn ngoan, mà là não của bé... chưa "cài đặt xong" đó!
Tiến sĩ Daniel G. Amen - một "ông lớn" trong ngành thần kinh học, tác giả bestseller của New York Times, sau khi nghiên cứu hơn 250.000 lần chụp não SPECT từ 155 quốc gia, đã phát hiện ra rằng vùng vỏ não trước trán - nơi đảm nhận việc ra quyết định, lên kế hoạch và kiểm soát cảm xúc (tức là "trung tâm chỉ huy" của não) chỉ phát triển hoàn chỉnh vào khoảng... 25 tuổi!
Những kỹ năng mà người lớn tưởng "dễ như ăn kẹo" kiểu kiểm soát cảm xúc, kìm nén hành vi... thực ra đều phụ thuộc vào vùng não "lì xì" nhất này.
Vì vậy, trước khi bé có thể "tự lái" được bản thân, ba mẹ chính là "vỏ não trước trán backup" cho con đó!
Nhưng mà đa số phụ huynh đều "đứng hình" trước vai trò này:
• Nói sao cho đúng đây?
• Tại sao càng nói con càng "nổi điên"?
• Khi giận dữ, chính mình cũng như... "mất não" luôn?
Nếu ba mẹ cứ áp dụng kiểu nuôi con "truyền thống" như la hét, mắng nhiếc hoặc can thiệp vào mọi thứ, kết quả sẽ là: những bé ngoan sẽ sợ hãi, còn những bé "máu lửa" sẽ càng "phá" hơn!
Vậy nên, xử lý sao cho khoa học với những bé có não chưa phát triển đủ chính là challenge lớn nhất trong việc nuôi con.
Trong cuốn "Raising Mentally Strong Kids", Tiến sĩ Amen và nhà tâm lý học trẻ em Charles Fay đề xuất hai phương pháp cốt lõi: "Học cách thấu cảm" và "Thiết lập ranh giới".
Ba mẹ cần đóng vai "vỏ não trước trán tạm thời", đặt mục tiêu nuôi dạy rõ ràng, đồng thời giao tiếp bằng sự thấu hiểu để giúp con tin rằng "Cuộc đời mình tùy thuộc vào lựa chọn của chính mình".
Não bộ của bé thay đổi thế nào theo từng độ tuổi?
Giai đoạn sơ sinh: Não mới "khởi động"
Trong năm đầu đời, não bé phát triển với tốc độ "thần tốc". Đến 12 tháng tuổi, cấu trúc bên ngoài của não đã giống người lớn, nhưng hệ thống bên trong vẫn chưa xong.
Vì thế, từ lúc sinh ra đến 18 tháng tuổi, bé hoàn toàn phụ thuộc vào người chăm sóc, cảm xúc và nhu cầu của bé đan xen vào nhau, và bé không thể chịu được việc "đợi" đâu nhé!
Giai đoạn mẫu giáo: Giai đoạn vàng để học tập
Từ khoảng 3 tuổi, bé trải qua giai đoạn phát triển "chóng mặt" về kỹ năng xã hội, khả năng quản lý cảm xúc và thể chất. Trong giai đoạn này, hoạt động não của bé cao hơn gấp đôi người lớn và bé cực kỳ háo hức khám phá!
Dù não có thể tạo ra kết nối thần kinh mới suốt đời, nhưng độ "dẻo" sẽ giảm dần theo tuổi. Càng lớn, việc học kỹ năng mới và chấp nhận thất bại càng khó hơn.
Vì vậy, ngay từ nhỏ, ba mẹ cần thiết lập giới hạn trong tình yêu thương, cho phép bé xây dựng sức mạnh nội tâm bằng cách mắc lỗi nhỏ, chịu hậu quả nhỏ, đồng thời trải nghiệm cảm giác "wow mình làm được rồi" ngay từ đầu!
Tuổi đi học: Tư duy logic bắt đầu "lên đồng"
Khi bé bắt đầu đi học, bé dần xây dựng các mối quan hệ ngoài gia đình và khả năng tập trung cũng tăng lên. Tuy nhiên, tư duy của bé còn thiếu chiều sâu, thường chỉ ở mức "đúng/sai" hoặc "tốt/xấu" thôi.
Ở giai đoạn này, bé cần sự hỗ trợ của ba mẹ trong việc lập kế hoạch hàng ngày và tạo ra một cấu trúc ổn định. Với cấu trúc, bé cảm thấy an toàn và khi an toàn, não của bé sẽ sẵn sàng học hỏi hơn!
Tuổi thiếu niên: 11 tuổi là "bước ngoặt"
Ở một mức độ nào đó, 11 tuổi có thể được xem là "checkpoint" trong sự phát triển não bộ. Ở độ tuổi này, não bước vào giai đoạn "cắt tỉa" quan trọng, trong đó các đường dẫn thần kinh được sử dụng thường xuyên sẽ được giữ lại và hiệu quả hơn, còn những đường ít dùng sẽ bị xóa.
Điều này có nghĩa là những kỹ năng được luyện tập nhiều lần khi còn nhỏ sẽ trở thành kỹ năng "tự động", còn những kỹ năng chưa từng gặp sẽ khó học hơn sau này.
Ví dụ, những người không tập thể dục hoặc không nghe nhạc khi còn nhỏ sẽ gặp khó khăn hơn nhiều khi bắt đầu tập luyện hoặc học nhạc lúc trưởng thành. Vì các đường dẫn thần kinh tương ứng đã bị "đóng băng" rồi!
Tuổi dậy thì: Não bộ "loạn", ý thức độc lập trỗi dậy
Trong giai đoạn này, bé bắt đầu có những phán đoán riêng, đặt câu hỏi về hành vi và lời nói của ba mẹ và trở nên xa cách về mặt cảm xúc. Đây chính là "giai đoạn drama" mà nhiều ba mẹ lo sợ!
Xét từ góc độ phát triển não bộ, lý do lớn nhất dẫn đến xung đột giữa ba mẹ và con tuổi vị thành niên là vì khi bé lớn lên, kỳ vọng của ba mẹ cũng tăng lên, nhưng vỏ não trước trán của bé vẫn chưa "full". Bé cố gắng làm đúng, nhưng thường chỉ ở mức "có thể làm được ở tuổi này" thôi.
Chính vào những lúc như vậy, ba mẹ cần kiên định và đóng vai trò "vùng vỏ não trước trán bên ngoài" cho con! ️
Tuổi trưởng thành giai đoạn đầu: Não thực sự "full option" vào khoảng 25 tuổi
Trong giai đoạn từ cuối tuổi vị thành niên đến khoảng 24-25 tuổi, vỏ não trước trán tiếp tục phát triển và chỉ hoàn thiện vào khoảng 25 tuổi. Thậm chí, ngành bảo hiểm ở nhiều nước còn điều chỉnh phí bảo hiểm xe sau mốc này vì ở tuổi này, não có khả năng tự kiểm soát tốt hơn, ít bốc đồng hơn và lái xe an toàn hơn đó!
3 điều ba mẹ làm mỗi ngày quyết định tương lai con
Từ các nghiên cứu não bộ và phong cách nuôi dạy con, có thể thấy rõ thứ định hình tương lai của bé không nằm ở chỉ số IQ cao hay thấp, mà nằm ở 3 điều ba mẹ làm mỗi ngày, trong suốt quá trình con lớn lên.
Thứ nhất: Mối quan hệ gắn bó an toàn giữa ba mẹ và con
Nền tảng của mọi giáo dục không phải là kỷ luật hay thành tích, mà là mối quan hệ đó! Khi bé cảm thấy mình được yêu thương, được lắng nghe và được coi trọng, não bộ, đặc biệt là vỏ não trước trán, hoạt động ổn định hơn, khả năng học tập, kiểm soát cảm xúc và hành vi cũng tốt hơn.
Ngược lại, nếu mối quan hệ ba mẹ con thiếu gắn kết, bé dễ rơi vào trạng thái phòng vệ, hình thành những giá trị đối lập, khó tiếp nhận lời khuyên từ người lớn. Nói cách khác, bé chỉ chấp nhận giá trị sống từ những người khiến bé cảm thấy an toàn khi ở bên!
Thứ hai: Ba mẹ đặt ra mục tiêu nuôi dạy rõ ràng, thực tế
Nhiều phụ huynh nhầm lẫn giữa mục tiêu nuôi dạy và đích đến thành công. Những mong muốn như "đỗ đại học top" hay "thu nhập khủng" chỉ là kết quả cuối cùng, không thể trở thành kim chỉ nam cho việc nuôi dạy hằng ngày.
Trong khi đó, não bộ của bé, đặc biệt là vỏ não trước trán chưa đủ khả năng tự lập kế hoạch và nhìn xa. Vì vậy, bé cần ba mẹ đóng vai trò "vỏ não trước trán bên ngoài", giúp con hình thành những mục tiêu cụ thể, có thể thực hiện trong đời sống hằng ngày như biết chịu trách nhiệm, biết lựa chọn, biết sửa sai và biết tự điều chỉnh hành vi.
Khi mục tiêu nuôi dạy đủ rõ ràng, ba mẹ sẽ bớt "hoang mang", còn bé cũng ít rơi vào trạng thái mơ hồ, chống đối hay mất phương hướng!
Thứ ba: Thiết lập ranh giới ổn định trong khuôn khổ yêu thương
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng yêu thương = chiều theo mọi mong muốn của con. Thực tế, từ góc độ khoa học não bộ, ranh giới rõ ràng mới giúp bé cảm thấy an toàn!
Những quy tắc ổn định, nhất quán giúp hệ thống phản ứng căng thẳng của não phát triển lành mạnh, từ đó nâng cao khả năng tự kiểm soát, tập trung và học hỏi. Ngược lại, khi ranh giới thay đổi theo cảm xúc của ba mẹ, bé sẽ học được rằng chỉ cần đủ ồn ào hoặc đủ dai dẳng thì mọi nguyên tắc đều có thể phá vỡ được!
Ranh giới không phải để ép bé "ngoan", mà là để bé hiểu mình được tự do lựa chọn, nhưng cũng phải chịu trách nhiệm với lựa chọn đó!
Theo Sohu
Nguồn: kenh14.vn
Hành trình làm cha mẹ chính là một cuộc "tu luyện" dài hơi và gian nan lắm luôn. Khi đồng hành cùng bé từ lúc "oa oa" chào đời cho đến khi khôn lớn, ba mẹ sẽ trải qua vô vàn khoảnh khắc muốn "bùng nổ" vì con "nói hoài không nghe", "cứ điên điên khóc lóc", "làm gì cũng như rùa bò", "nói chuyện thì như ở hành tinh khác"...
Nhiều phụ huynh nghĩ đây là dấu hiệu con "hư", "không biết nghe lời", thậm chí còn nghi con cố tình "trêu ngươi" mình. Nhưng thực ra theo các nghiên cứu khoa học não bộ thì không phải bé không muốn ngoan, mà là não của bé... chưa "cài đặt xong" đó!
Tiến sĩ Daniel G. Amen - một "ông lớn" trong ngành thần kinh học, tác giả bestseller của New York Times, sau khi nghiên cứu hơn 250.000 lần chụp não SPECT từ 155 quốc gia, đã phát hiện ra rằng vùng vỏ não trước trán - nơi đảm nhận việc ra quyết định, lên kế hoạch và kiểm soát cảm xúc (tức là "trung tâm chỉ huy" của não) chỉ phát triển hoàn chỉnh vào khoảng... 25 tuổi!
Những kỹ năng mà người lớn tưởng "dễ như ăn kẹo" kiểu kiểm soát cảm xúc, kìm nén hành vi... thực ra đều phụ thuộc vào vùng não "lì xì" nhất này.
Vì vậy, trước khi bé có thể "tự lái" được bản thân, ba mẹ chính là "vỏ não trước trán backup" cho con đó!
Nhưng mà đa số phụ huynh đều "đứng hình" trước vai trò này:
• Nói sao cho đúng đây?
• Tại sao càng nói con càng "nổi điên"?
• Khi giận dữ, chính mình cũng như... "mất não" luôn?
Nếu ba mẹ cứ áp dụng kiểu nuôi con "truyền thống" như la hét, mắng nhiếc hoặc can thiệp vào mọi thứ, kết quả sẽ là: những bé ngoan sẽ sợ hãi, còn những bé "máu lửa" sẽ càng "phá" hơn!
Vậy nên, xử lý sao cho khoa học với những bé có não chưa phát triển đủ chính là challenge lớn nhất trong việc nuôi con.
Trong cuốn "Raising Mentally Strong Kids", Tiến sĩ Amen và nhà tâm lý học trẻ em Charles Fay đề xuất hai phương pháp cốt lõi: "Học cách thấu cảm" và "Thiết lập ranh giới".
Ba mẹ cần đóng vai "vỏ não trước trán tạm thời", đặt mục tiêu nuôi dạy rõ ràng, đồng thời giao tiếp bằng sự thấu hiểu để giúp con tin rằng "Cuộc đời mình tùy thuộc vào lựa chọn của chính mình".
Não bộ của bé thay đổi thế nào theo từng độ tuổi?
Giai đoạn sơ sinh: Não mới "khởi động"
Trong năm đầu đời, não bé phát triển với tốc độ "thần tốc". Đến 12 tháng tuổi, cấu trúc bên ngoài của não đã giống người lớn, nhưng hệ thống bên trong vẫn chưa xong.
Vì thế, từ lúc sinh ra đến 18 tháng tuổi, bé hoàn toàn phụ thuộc vào người chăm sóc, cảm xúc và nhu cầu của bé đan xen vào nhau, và bé không thể chịu được việc "đợi" đâu nhé!
Giai đoạn mẫu giáo: Giai đoạn vàng để học tập
Từ khoảng 3 tuổi, bé trải qua giai đoạn phát triển "chóng mặt" về kỹ năng xã hội, khả năng quản lý cảm xúc và thể chất. Trong giai đoạn này, hoạt động não của bé cao hơn gấp đôi người lớn và bé cực kỳ háo hức khám phá!
Dù não có thể tạo ra kết nối thần kinh mới suốt đời, nhưng độ "dẻo" sẽ giảm dần theo tuổi. Càng lớn, việc học kỹ năng mới và chấp nhận thất bại càng khó hơn.
Vì vậy, ngay từ nhỏ, ba mẹ cần thiết lập giới hạn trong tình yêu thương, cho phép bé xây dựng sức mạnh nội tâm bằng cách mắc lỗi nhỏ, chịu hậu quả nhỏ, đồng thời trải nghiệm cảm giác "wow mình làm được rồi" ngay từ đầu!
Tuổi đi học: Tư duy logic bắt đầu "lên đồng"
Khi bé bắt đầu đi học, bé dần xây dựng các mối quan hệ ngoài gia đình và khả năng tập trung cũng tăng lên. Tuy nhiên, tư duy của bé còn thiếu chiều sâu, thường chỉ ở mức "đúng/sai" hoặc "tốt/xấu" thôi.
Ở giai đoạn này, bé cần sự hỗ trợ của ba mẹ trong việc lập kế hoạch hàng ngày và tạo ra một cấu trúc ổn định. Với cấu trúc, bé cảm thấy an toàn và khi an toàn, não của bé sẽ sẵn sàng học hỏi hơn!
Tuổi thiếu niên: 11 tuổi là "bước ngoặt"
Ở một mức độ nào đó, 11 tuổi có thể được xem là "checkpoint" trong sự phát triển não bộ. Ở độ tuổi này, não bước vào giai đoạn "cắt tỉa" quan trọng, trong đó các đường dẫn thần kinh được sử dụng thường xuyên sẽ được giữ lại và hiệu quả hơn, còn những đường ít dùng sẽ bị xóa.
Điều này có nghĩa là những kỹ năng được luyện tập nhiều lần khi còn nhỏ sẽ trở thành kỹ năng "tự động", còn những kỹ năng chưa từng gặp sẽ khó học hơn sau này.
Ví dụ, những người không tập thể dục hoặc không nghe nhạc khi còn nhỏ sẽ gặp khó khăn hơn nhiều khi bắt đầu tập luyện hoặc học nhạc lúc trưởng thành. Vì các đường dẫn thần kinh tương ứng đã bị "đóng băng" rồi!
Tuổi dậy thì: Não bộ "loạn", ý thức độc lập trỗi dậy
Trong giai đoạn này, bé bắt đầu có những phán đoán riêng, đặt câu hỏi về hành vi và lời nói của ba mẹ và trở nên xa cách về mặt cảm xúc. Đây chính là "giai đoạn drama" mà nhiều ba mẹ lo sợ!
Xét từ góc độ phát triển não bộ, lý do lớn nhất dẫn đến xung đột giữa ba mẹ và con tuổi vị thành niên là vì khi bé lớn lên, kỳ vọng của ba mẹ cũng tăng lên, nhưng vỏ não trước trán của bé vẫn chưa "full". Bé cố gắng làm đúng, nhưng thường chỉ ở mức "có thể làm được ở tuổi này" thôi.
Chính vào những lúc như vậy, ba mẹ cần kiên định và đóng vai trò "vùng vỏ não trước trán bên ngoài" cho con! ️
Tuổi trưởng thành giai đoạn đầu: Não thực sự "full option" vào khoảng 25 tuổi
Trong giai đoạn từ cuối tuổi vị thành niên đến khoảng 24-25 tuổi, vỏ não trước trán tiếp tục phát triển và chỉ hoàn thiện vào khoảng 25 tuổi. Thậm chí, ngành bảo hiểm ở nhiều nước còn điều chỉnh phí bảo hiểm xe sau mốc này vì ở tuổi này, não có khả năng tự kiểm soát tốt hơn, ít bốc đồng hơn và lái xe an toàn hơn đó!
3 điều ba mẹ làm mỗi ngày quyết định tương lai con
Từ các nghiên cứu não bộ và phong cách nuôi dạy con, có thể thấy rõ thứ định hình tương lai của bé không nằm ở chỉ số IQ cao hay thấp, mà nằm ở 3 điều ba mẹ làm mỗi ngày, trong suốt quá trình con lớn lên.
Thứ nhất: Mối quan hệ gắn bó an toàn giữa ba mẹ và con
Nền tảng của mọi giáo dục không phải là kỷ luật hay thành tích, mà là mối quan hệ đó! Khi bé cảm thấy mình được yêu thương, được lắng nghe và được coi trọng, não bộ, đặc biệt là vỏ não trước trán, hoạt động ổn định hơn, khả năng học tập, kiểm soát cảm xúc và hành vi cũng tốt hơn.
Ngược lại, nếu mối quan hệ ba mẹ con thiếu gắn kết, bé dễ rơi vào trạng thái phòng vệ, hình thành những giá trị đối lập, khó tiếp nhận lời khuyên từ người lớn. Nói cách khác, bé chỉ chấp nhận giá trị sống từ những người khiến bé cảm thấy an toàn khi ở bên!
Thứ hai: Ba mẹ đặt ra mục tiêu nuôi dạy rõ ràng, thực tế
Nhiều phụ huynh nhầm lẫn giữa mục tiêu nuôi dạy và đích đến thành công. Những mong muốn như "đỗ đại học top" hay "thu nhập khủng" chỉ là kết quả cuối cùng, không thể trở thành kim chỉ nam cho việc nuôi dạy hằng ngày.
Trong khi đó, não bộ của bé, đặc biệt là vỏ não trước trán chưa đủ khả năng tự lập kế hoạch và nhìn xa. Vì vậy, bé cần ba mẹ đóng vai trò "vỏ não trước trán bên ngoài", giúp con hình thành những mục tiêu cụ thể, có thể thực hiện trong đời sống hằng ngày như biết chịu trách nhiệm, biết lựa chọn, biết sửa sai và biết tự điều chỉnh hành vi.
Khi mục tiêu nuôi dạy đủ rõ ràng, ba mẹ sẽ bớt "hoang mang", còn bé cũng ít rơi vào trạng thái mơ hồ, chống đối hay mất phương hướng!
Thứ ba: Thiết lập ranh giới ổn định trong khuôn khổ yêu thương
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng yêu thương = chiều theo mọi mong muốn của con. Thực tế, từ góc độ khoa học não bộ, ranh giới rõ ràng mới giúp bé cảm thấy an toàn!
Những quy tắc ổn định, nhất quán giúp hệ thống phản ứng căng thẳng của não phát triển lành mạnh, từ đó nâng cao khả năng tự kiểm soát, tập trung và học hỏi. Ngược lại, khi ranh giới thay đổi theo cảm xúc của ba mẹ, bé sẽ học được rằng chỉ cần đủ ồn ào hoặc đủ dai dẳng thì mọi nguyên tắc đều có thể phá vỡ được!
Ranh giới không phải để ép bé "ngoan", mà là để bé hiểu mình được tự do lựa chọn, nhưng cũng phải chịu trách nhiệm với lựa chọn đó!
Theo Sohu
Nguồn: kenh14.vn