Từ ngàn xưa, ngựa đã là bestie của loài người, một trong những loài vật được thuần hóa sớm nhất luôn. Không chỉ giúp đỡ trong cuộc sống hằng ngày như chở hàng, cày ruộng, mà còn là chiến hữu đắc lực trên chiến trường nữa. Thời bình thì ngựa còn tham gia hoạt động thể thao nghệ thuật, nghiên cứu khoa học, du lịch hay các lễ nghi trọng đại. Từ phương Đông sang phương Tây, ngựa đã khắc sâu hình ảnh của mình trong đời sống văn hóa của biết bao quốc gia, dân tộc rồi.
1. Ngựa trong văn hóa Việt - toàn là thành ngữ "xịn sò"
Trong đời sống người Việt, ngựa xuất hiện trong vô vàn câu thành ngữ tục ngữ, biểu trưng cho nhiều phẩm chất và kết quả tốt đẹp lắm luôn. Như thẳng thắn (Thẳng như ruột ngựa), đoàn kết chia sẻ (Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ), mạnh mẽ (Đường dài mới hay sức ngựa), giàu sang được trọng vọng (Lên xe xuống ngựa), thành công (Mã đáo thành công).
Ngựa cũng được dùng để chỉ nhiều tình huống đời thường: Ngựa non háu đá (chỉ người trẻ tuổi hung hăng, chưa chín chắn), Cưỡi ngựa xem hoa (làm việc qua loa không cẩn thận), Ngựa quen đường cũ (chứng nào tật nấy không sửa được), Ngựa lồng, cóc cũng lồng (đua đòi bắt chước lố bịch), Làm thân trâu ngựa (cuộc sống khổ cực đọa đày).
Ngựa còn xuất hiện trong ca dao thể hiện kinh nghiệm sống và tình cảm con người: "Ngựa hay chẳng quản đường dài/ Nước kiệu mới biết tài trai anh hùng"; "Đường dài ngựa chạy biệt tăm/ Người thương có nghĩa, trăm năm cũng về".
Có câu ca dao về ngựa gắn với sự kiện lịch sử trọng đại nữa đó. Khi nghĩa quân của Lê Lợi tiến về Bồ Đề chuẩn bị tổng tiến công đánh đuổi quân Minh, dân gian truyền tụng: "Nhong nhong ngựa ông đã về/ Cắt cỏ Bồ Đề cho ngựa ông ăn". Ngựa cũng đi vào truyện tiếu lâm qua việc làm thơ ngâm vịnh nữa.
2. Ngựa - người bạn đồng hành trong lịch sử dựng nước giữ nước
Người Việt trong lịch sử luôn có con ngựa đồng hành. Từ trong truyền thuyết Thánh Gióng đã có hình ảnh ngựa sắt xông trận rồi. Nhà thơ Trần Mạnh Hảo có câu thơ epic: "Lịch sử thành văn trên mình ngựa/ Con trẻ mà mang áo giáp đồng/ Dân tộc lạ lùng lần đầu chiến đấu/ Lại cử chú bé vừa sinh cưỡi ngựa sắt xông ra".
Đền Bạch Mã được xây từ thế kỷ thứ 9 để thờ thần Long Đỗ. Đinh Bộ Lĩnh trước khi đi dẹp loạn đã đến đền Bạch Mã làm lễ cầu đảo, xin thần phù hộ cho dân cho nước và thực sự được như ý, bình định được 12 sứ quân. Sau này, vua Lý Thái Tổ khi dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long cũng được Thần Bạch Mã giúp đỡ mới hoàn tất việc xây thành.
Trong huyền sử của nhiều dân tộc đều có hình ảnh ngựa thần có cánh. Đó là ngựa Chollima trong văn hóa Triều Tiên, ngựa Pegasus trong thần thoại Hy Lạp.
Trong 12 chiến công của Heracles có hai chiến công liên quan đến ngựa. Đó là mang về đàn ngựa cái của Diomedes, vua xứ Thracia và chiến công dọn chuồng ngựa Augeas bằng cách đổi dòng chảy của hai con sông cho chảy qua chuồng.
Nhiều nhân vật nổi tiếng trong lịch sử văn hóa Trung Quốc đều gắn hình ảnh với một con ngựa quý. Trong Tam quốc diễn nghĩa, Lã Bố rồi sau đó là Quan Vũ đều cưỡi ngựa Xích Thố, ngày đi ngàn dặm. Lưu Bị thì cưỡi ngựa Đích Lư. Thời Hán Sở tranh hùng, Hạng Vũ cưỡi ngựa Ô Truy. Trong Tây Du Ký của Ngô Thừa Ân, Đường Tam Tạng khi sang Tây Thiên lấy kinh cũng cưỡi Bạch Long Mã - con của Tây Hải Long Vương.
Trong lịch sử cách mạng Việt Nam hiện đại, Chủ tịch Hồ Chí Minh thời kỳ ở chiến khu Việt Bắc cũng nhiều lần cưỡi ngựa. Hồ Chủ tịch còn có bài thơ Tặng Bùi công viết năm 1948: "Tin vui thắng trận dồn chân ngựa/ Nhớ cụ thơ xuân tặng một bài".
3. Những giai thoại, điển tích về ngựa "đỉnh của chóp"
Người Trung Quốc và Việt Nam đều quen với câu chuyện Tái ông thất mã. Một ông lão sống ở biên giới phía Bắc Trung Hoa rất giỏi nuôi ngựa. Con trai ông lơ đãng làm ngựa chạy sang nước Hồ mất dạng. Dân làng đến chia buồn, Tái ông bảo: "Mất ngựa chưa chắc đã buồn".
Quả nhiên mấy hôm sau, ngựa về và dẫn theo thêm một con. Dân làng chia vui, ông bảo: "Được thêm ngựa chưa chắc đã vui". Rồi con trai ông cưỡi ngựa mới bị ngã gãy chân. Mọi người chia buồn, ông bảo: "Chưa chắc gãy chân đã buồn".
Sau đó triều đình bắt trai tráng đi quân dịch, trai làng ra trận hy sinh gần hết, chỉ con ông vì gãy chân nên thoát. Câu chuyện gửi gắm thông điệp siêu triết lý: Họa phúc khó đoán, trong cái này luôn có mầm mống của cái kia. Đây cũng là lời động viên cho ai đang khó khăn, sa cơ lỡ vận vì mọi chuyện được mất đều tùy nhân duyên.
Người phương Tây thì ai cũng biết câu chuyện ngựa gỗ thành Troya. Sau mười năm đánh Troya tổn thất nặng nề và bế tắc, Odysseus nghĩ ra một kế. Ông cho đóng con ngựa gỗ khổng lồ, rỗng ruột, đủ lớn chứa một đội quân tinh nhuệ. Những chiến binh dũng cảm nhất ẩn náu bên trong.
Phần lớn quân Hy Lạp đốt trại nhổ neo ra khơi, giả vờ từ bỏ cuộc chiến trở về. Con ngựa được kéo ra bờ biển như món quà dâng nữ thần Athena để đảm bảo chuyến về an toàn. Người Troya đưa ngựa vào thành và thành bị tiêu diệt chỉ sau một đêm.
Ngày nay, câu chuyện này là bài học ngụ ngôn về nguy hiểm ẩn trong vỏ bọc vô hại. Nó cũng là ví dụ điển hình về chiến tranh tâm lý, nghệ thuật lừa dối và khái niệm "đội quân thứ năm" - lực lượng nội ứng từ bên trong. Câu chuyện nhắc nhở về lòng kiêu hãnh và sự tự mãn sau chiến thắng, cho thấy trí tuệ và mưu lược mới là vũ khí mạnh nhất.
4. Ngựa - nguồn cảm hứng vô tận cho hội họa
Ngựa trở thành cảm hứng lớn cho hội họa cả phương Tây lẫn phương Đông. Ở phương Tây, các họa sĩ vẽ ngựa nổi tiếng nhất có thể kể đến George Stubbs (1724-1806) với Ngựa cái và ngựa con (1763-1768), Đua lấy cúp vàng (1834) của James Pollard, Trước khi vào cuộc đua (1882-1884) của Edgar Degas, Những cuộc đua ở Longchamp (1864) của Manet, Chợ bán ngựa (1853-1855) của Rosa Bonheur, Quý bà Godiva (1897) của John Collier, Những con ngựa xanh to lớn (1911) của Franz Marc, Cậu bé dắt ngựa (1906) của Picasso.
Hội họa Trung Quốc nhắc đến tranh ngựa thì phải kể đến Từ Bi Hồng (1895-1953), một trong những họa sĩ Trung Quốc đầu tiên khám phá kỹ thuật sơn dầu và chịu ảnh hưởng trào lưu hiện thực. Bên cạnh hội họa, Từ Bi Hồng còn là nhà yêu nước, nhà hoạt động xã hội và giáo dục xuất sắc. Tên tuổi ông đã vượt khỏi Trung Quốc để đến với nhiều quốc gia. Tính đến cuối đời, Từ Bi Hồng đã thực hiện hàng nghìn bức tranh ngựa.
Trong làng mỹ thuật Việt Nam hiện đại, những họa sĩ vẽ nhiều tranh ngựa thường được nhắc đến là Nguyễn Tư Nghiêm, Đỗ Đức, Lê Trí Dũng. Ngựa cũng xuất hiện trong nhiều tác phẩm tranh dân gian như tranh Đông Hồ, tranh Hàng Trống, tranh Kim Hoàng.
5. Ngựa trong ngôn ngữ đời thường - toàn từ "chất"
Ngựa cũng đi vào ngôn ngữ hàng ngày với nhiều biểu hiện thú vị. Ở Trung Quốc có dòng họ Mã lấy theo tên ngựa, trong đó có nhiều nhân vật nổi tiếng như Mã Viện, Mã Đằng, Mã Siêu, Mã Anh Cửu.
Trong tiếng Việt, thiên lý mã dùng để chỉ ngựa có khả năng ngày đi ngàn dặm, đôi khi cũng chỉ người có tài năng đặc biệt.
Trong tài chính, người ta dùng lạm phát phi mã để chỉ nạn lạm phát không thể kiềm chế. Khái niệm mã lực vẫn rất phổ biến khi tính sức mạnh động cơ. Đứng trước tòa án, người Việt có khái niệm vành móng ngựa dành cho tội phạm.
Ngựa chứa trong mình rất nhiều phẩm chất tích cực ở hai trạng thái tương phản: vừa mạnh mẽ vừa mềm mại, vừa hiện thực vừa lãng mạn, vừa trần tục vừa thanh cao. Ngựa vừa có vẻ đẹp hình thể lại vừa ẩn dụ cho vẻ đẹp tâm hồn phóng khoáng, giữ tròn khí tiết.
Đón chào mùa xuân mới sắp về, chúng ta cùng chúc nhau một năm mới Bính Ngọ mã đáo thành công nha!
Nguồn: kenh14.vn
1. Ngựa trong văn hóa Việt - toàn là thành ngữ "xịn sò"
Trong đời sống người Việt, ngựa xuất hiện trong vô vàn câu thành ngữ tục ngữ, biểu trưng cho nhiều phẩm chất và kết quả tốt đẹp lắm luôn. Như thẳng thắn (Thẳng như ruột ngựa), đoàn kết chia sẻ (Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ), mạnh mẽ (Đường dài mới hay sức ngựa), giàu sang được trọng vọng (Lên xe xuống ngựa), thành công (Mã đáo thành công).
Ngựa cũng được dùng để chỉ nhiều tình huống đời thường: Ngựa non háu đá (chỉ người trẻ tuổi hung hăng, chưa chín chắn), Cưỡi ngựa xem hoa (làm việc qua loa không cẩn thận), Ngựa quen đường cũ (chứng nào tật nấy không sửa được), Ngựa lồng, cóc cũng lồng (đua đòi bắt chước lố bịch), Làm thân trâu ngựa (cuộc sống khổ cực đọa đày).
Ngựa còn xuất hiện trong ca dao thể hiện kinh nghiệm sống và tình cảm con người: "Ngựa hay chẳng quản đường dài/ Nước kiệu mới biết tài trai anh hùng"; "Đường dài ngựa chạy biệt tăm/ Người thương có nghĩa, trăm năm cũng về".
Có câu ca dao về ngựa gắn với sự kiện lịch sử trọng đại nữa đó. Khi nghĩa quân của Lê Lợi tiến về Bồ Đề chuẩn bị tổng tiến công đánh đuổi quân Minh, dân gian truyền tụng: "Nhong nhong ngựa ông đã về/ Cắt cỏ Bồ Đề cho ngựa ông ăn". Ngựa cũng đi vào truyện tiếu lâm qua việc làm thơ ngâm vịnh nữa.
2. Ngựa - người bạn đồng hành trong lịch sử dựng nước giữ nước
Người Việt trong lịch sử luôn có con ngựa đồng hành. Từ trong truyền thuyết Thánh Gióng đã có hình ảnh ngựa sắt xông trận rồi. Nhà thơ Trần Mạnh Hảo có câu thơ epic: "Lịch sử thành văn trên mình ngựa/ Con trẻ mà mang áo giáp đồng/ Dân tộc lạ lùng lần đầu chiến đấu/ Lại cử chú bé vừa sinh cưỡi ngựa sắt xông ra".
Đền Bạch Mã được xây từ thế kỷ thứ 9 để thờ thần Long Đỗ. Đinh Bộ Lĩnh trước khi đi dẹp loạn đã đến đền Bạch Mã làm lễ cầu đảo, xin thần phù hộ cho dân cho nước và thực sự được như ý, bình định được 12 sứ quân. Sau này, vua Lý Thái Tổ khi dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long cũng được Thần Bạch Mã giúp đỡ mới hoàn tất việc xây thành.
Trong huyền sử của nhiều dân tộc đều có hình ảnh ngựa thần có cánh. Đó là ngựa Chollima trong văn hóa Triều Tiên, ngựa Pegasus trong thần thoại Hy Lạp.
Trong 12 chiến công của Heracles có hai chiến công liên quan đến ngựa. Đó là mang về đàn ngựa cái của Diomedes, vua xứ Thracia và chiến công dọn chuồng ngựa Augeas bằng cách đổi dòng chảy của hai con sông cho chảy qua chuồng.
Nhiều nhân vật nổi tiếng trong lịch sử văn hóa Trung Quốc đều gắn hình ảnh với một con ngựa quý. Trong Tam quốc diễn nghĩa, Lã Bố rồi sau đó là Quan Vũ đều cưỡi ngựa Xích Thố, ngày đi ngàn dặm. Lưu Bị thì cưỡi ngựa Đích Lư. Thời Hán Sở tranh hùng, Hạng Vũ cưỡi ngựa Ô Truy. Trong Tây Du Ký của Ngô Thừa Ân, Đường Tam Tạng khi sang Tây Thiên lấy kinh cũng cưỡi Bạch Long Mã - con của Tây Hải Long Vương.
Trong lịch sử cách mạng Việt Nam hiện đại, Chủ tịch Hồ Chí Minh thời kỳ ở chiến khu Việt Bắc cũng nhiều lần cưỡi ngựa. Hồ Chủ tịch còn có bài thơ Tặng Bùi công viết năm 1948: "Tin vui thắng trận dồn chân ngựa/ Nhớ cụ thơ xuân tặng một bài".
3. Những giai thoại, điển tích về ngựa "đỉnh của chóp"
Người Trung Quốc và Việt Nam đều quen với câu chuyện Tái ông thất mã. Một ông lão sống ở biên giới phía Bắc Trung Hoa rất giỏi nuôi ngựa. Con trai ông lơ đãng làm ngựa chạy sang nước Hồ mất dạng. Dân làng đến chia buồn, Tái ông bảo: "Mất ngựa chưa chắc đã buồn".
Quả nhiên mấy hôm sau, ngựa về và dẫn theo thêm một con. Dân làng chia vui, ông bảo: "Được thêm ngựa chưa chắc đã vui". Rồi con trai ông cưỡi ngựa mới bị ngã gãy chân. Mọi người chia buồn, ông bảo: "Chưa chắc gãy chân đã buồn".
Sau đó triều đình bắt trai tráng đi quân dịch, trai làng ra trận hy sinh gần hết, chỉ con ông vì gãy chân nên thoát. Câu chuyện gửi gắm thông điệp siêu triết lý: Họa phúc khó đoán, trong cái này luôn có mầm mống của cái kia. Đây cũng là lời động viên cho ai đang khó khăn, sa cơ lỡ vận vì mọi chuyện được mất đều tùy nhân duyên.
Người phương Tây thì ai cũng biết câu chuyện ngựa gỗ thành Troya. Sau mười năm đánh Troya tổn thất nặng nề và bế tắc, Odysseus nghĩ ra một kế. Ông cho đóng con ngựa gỗ khổng lồ, rỗng ruột, đủ lớn chứa một đội quân tinh nhuệ. Những chiến binh dũng cảm nhất ẩn náu bên trong.
Phần lớn quân Hy Lạp đốt trại nhổ neo ra khơi, giả vờ từ bỏ cuộc chiến trở về. Con ngựa được kéo ra bờ biển như món quà dâng nữ thần Athena để đảm bảo chuyến về an toàn. Người Troya đưa ngựa vào thành và thành bị tiêu diệt chỉ sau một đêm.
Ngày nay, câu chuyện này là bài học ngụ ngôn về nguy hiểm ẩn trong vỏ bọc vô hại. Nó cũng là ví dụ điển hình về chiến tranh tâm lý, nghệ thuật lừa dối và khái niệm "đội quân thứ năm" - lực lượng nội ứng từ bên trong. Câu chuyện nhắc nhở về lòng kiêu hãnh và sự tự mãn sau chiến thắng, cho thấy trí tuệ và mưu lược mới là vũ khí mạnh nhất.
4. Ngựa - nguồn cảm hứng vô tận cho hội họa
Ngựa trở thành cảm hứng lớn cho hội họa cả phương Tây lẫn phương Đông. Ở phương Tây, các họa sĩ vẽ ngựa nổi tiếng nhất có thể kể đến George Stubbs (1724-1806) với Ngựa cái và ngựa con (1763-1768), Đua lấy cúp vàng (1834) của James Pollard, Trước khi vào cuộc đua (1882-1884) của Edgar Degas, Những cuộc đua ở Longchamp (1864) của Manet, Chợ bán ngựa (1853-1855) của Rosa Bonheur, Quý bà Godiva (1897) của John Collier, Những con ngựa xanh to lớn (1911) của Franz Marc, Cậu bé dắt ngựa (1906) của Picasso.
Hội họa Trung Quốc nhắc đến tranh ngựa thì phải kể đến Từ Bi Hồng (1895-1953), một trong những họa sĩ Trung Quốc đầu tiên khám phá kỹ thuật sơn dầu và chịu ảnh hưởng trào lưu hiện thực. Bên cạnh hội họa, Từ Bi Hồng còn là nhà yêu nước, nhà hoạt động xã hội và giáo dục xuất sắc. Tên tuổi ông đã vượt khỏi Trung Quốc để đến với nhiều quốc gia. Tính đến cuối đời, Từ Bi Hồng đã thực hiện hàng nghìn bức tranh ngựa.
Trong làng mỹ thuật Việt Nam hiện đại, những họa sĩ vẽ nhiều tranh ngựa thường được nhắc đến là Nguyễn Tư Nghiêm, Đỗ Đức, Lê Trí Dũng. Ngựa cũng xuất hiện trong nhiều tác phẩm tranh dân gian như tranh Đông Hồ, tranh Hàng Trống, tranh Kim Hoàng.
5. Ngựa trong ngôn ngữ đời thường - toàn từ "chất"
Ngựa cũng đi vào ngôn ngữ hàng ngày với nhiều biểu hiện thú vị. Ở Trung Quốc có dòng họ Mã lấy theo tên ngựa, trong đó có nhiều nhân vật nổi tiếng như Mã Viện, Mã Đằng, Mã Siêu, Mã Anh Cửu.
Trong tiếng Việt, thiên lý mã dùng để chỉ ngựa có khả năng ngày đi ngàn dặm, đôi khi cũng chỉ người có tài năng đặc biệt.
Trong tài chính, người ta dùng lạm phát phi mã để chỉ nạn lạm phát không thể kiềm chế. Khái niệm mã lực vẫn rất phổ biến khi tính sức mạnh động cơ. Đứng trước tòa án, người Việt có khái niệm vành móng ngựa dành cho tội phạm.
Ngựa chứa trong mình rất nhiều phẩm chất tích cực ở hai trạng thái tương phản: vừa mạnh mẽ vừa mềm mại, vừa hiện thực vừa lãng mạn, vừa trần tục vừa thanh cao. Ngựa vừa có vẻ đẹp hình thể lại vừa ẩn dụ cho vẻ đẹp tâm hồn phóng khoáng, giữ tròn khí tiết.
Đón chào mùa xuân mới sắp về, chúng ta cùng chúc nhau một năm mới Bính Ngọ mã đáo thành công nha!
Nguồn: kenh14.vn