Đề thi Văn tốt nghiệp THPT 2026 vừa rồi có nhắc tới Johannes Gutenberg và máy in huyền thoại năm 1440 - thứ đã giải phóng tri thức khỏi tay giới tu sĩ, khiến sách tràn xuống đường phố và dân trí bùng nổ. Nghe epic phết đúng không? Nhưng plot twist là: cùng cỗ máy đó, cùng tốc độ đó, một cuốn sách khác cũng được in ra và lan tràn khắp châu Âu, khiến khoảng 90.000 người bị giam giữ
Thật ra thì máy in không chỉ khuếch đại điều tốt đâu nhé. Nó còn là cỗ máy khuếch đại thông tin sai lệch đầu tiên trong lịch sử luôn, và hậu quả thì vô cùng tàn khốc. Những bạn nào hay coi phim trung cổ chắc nghe qua phong trào "săn phù thủy" (witch hunt) rồi đúng không? Đó chính là mặt tối của máy in Gutenberg đó các bạn ơi
Thời trước máy in: Tin đồn chạy bằng... chân người
Trước năm 1440, tin đồn có tồn tại nhưng mà không sống lâu lắm. Một câu chuyện bịa đặt muốn lan từ thành phố này sang thành phố khác phải truyền miệng, đi bằng chân người, mất mấy tuần lận, và thường sẽ biến dạng hoặc tắt lịm giữa đường. Không có gì đủ sức đưa cùng một thông điệp đến hàng triệu người cùng lúc cả.
Nhưng máy in đã thay đổi game hoàn toàn luôn! Lần đầu tiên trong lịch sử, một thông tin (đúng hay sai đều được) có thể được in ra hàng trăm bản giống hệt nhau, phân phối đến hàng chục thành phố và được hàng nghìn người không quen biết đọc. Thứ quyền lực bá đạo đó trước giờ chỉ thuộc về Giáo hội và các vương triều thôi.
Và rất nhanh sau khi máy in xuất hiện, quyền lực của nó đã bị lạm dụng theo cách cực kỳ đen tối
"Chiếc búa săn phù thủy" - Cuốn sách gây controversy nhất thế kỷ 15
Năm 1484, Giáo hoàng Innocent VIII ký sắc lệnh giao cho hai tu sĩ Dòng Đa Minh là Heinrich Kraemer và Johann Sprenger nhiệm vụ điều tra và truy bắt phù thủy khắp châu Âu. Hai năm sau (1486), cả hai cho ra đời cuốn Malleus Maleficarum - tiếng Latin nghĩa là "Chiếc búa săn phù thủy".
Nhìn qua thì đây là một tài liệu pháp lý nghiêm túc lắm luôn. Có dẫn chứng thần học dày đặc, có chữ ký của Giáo hoàng ở trang đầu, có văn phong học thuật đàng hoàng. Nhưng nội dung thì... quy kết phụ nữ, đặc biệt là những người biết về thảo mộc hay chữa bệnh dân gian, là những người dễ bị quỷ cám dỗ nhất Sách mô tả chi tiết cách nhận diện phù thủy, cách thẩm vấn, và cách trừng phạt nữa.
Nếu không có máy in, cuốn sách này có thể chỉ là một bản thảo nằm im trong thư viện nào đó thôi. Nhưng với máy in Gutenberg đang lan nhanh khắp châu Âu, Malleus Maleficarum được tái bản hơn 20 lần và dịch ra nhiều thứ tiếng luôn!
Các nhà nghiên cứu của Viện Santa Fe, sau khi phân tích dữ liệu lịch sử và đăng trên tạp chí học thuật Theory and Society, đã confirm bằng số liệu: cứ mỗi lần cuốn sách được in thêm một đợt mới, số vụ xét xử phù thủy tại các thành phố châu Âu lại tăng lên rõ rệt. Các thành phố không tự nghĩ ra chuyện này đâu, họ đọc sách, nhìn láng giềng làm rồi làm theo
Hậu quả: 90.000 người bị xét xử, gần nửa bị xử tử
Kết quả của cả làn sóng đó: từ năm 1450 đến 1700, khoảng 90.000 người bị đưa ra xét xử vì tội phù thủy. Gần một nửa bị xử tử luôn các bạn ạ.
Đây không phải mê tín dân gian tự nhiên nổi lên đâu nhé. Đây là thông tin sai lệch được in hàng loạt, được Giáo hoàng đứng tên bảo chứng, và được máy in đưa đến khắp nơi trước khi bất kỳ ai kịp phản bác.
Phản ứng của các chính quyền: Cấm hay không cấm?
Đề thi đã nhắc đến phản ứng của Đế quốc Ottoman ở đoạn 6, nhưng châu Âu cũng không yên ổn gì hơn đâu.
Năm 1557, nữ vương Mary I của Anh cấp cho Stationers' Company (một hiệp hội nhà in) độc quyền toàn bộ hoạt động xuất bản tại Anh. Đổi lại, tổ chức này có quyền khám xét bất kỳ nhà in nào, tịch thu sách không được cấp phép, và quyết định ai được làm nghề in. Về hình thức là bảo vệ quyền lợi ngành nghề, về thực chất là kiểm duyệt được thể chế hóa luôn
Còn ở Ottoman thì câu chuyện còn triệt để hơn nữa. Từ khoảng năm 1485, in ấn bằng chữ Ả Rập và chữ Thổ bị cấm hoàn toàn đối với người Hồi giáo. Các cộng đồng thiểu số như người Do Thái, Armenia và Hy Lạp vẫn được phép in bằng ngôn ngữ riêng của họ, nhưng ngôn ngữ của đế quốc thì không được.
Mãi đến năm 1727 - tức là chậm hơn châu Âu khoảng 250 năm (!), Sultan Ahmed III mới cho phép mở nhà in chữ Ả Rập và Thổ đầu tiên. Đề thi đã chỉ ra hậu quả: trong khi châu Âu bùng nổ về dân trí và khoa học, Ottoman dần chìm vào trì trệ
Nghe quen quen không? Giống AI đấy!
Những cuộc tranh luận hôm nay về AI, về việc ai được phép dùng, nguy cơ tin giả tràn lan, có nên kiểm soát hay không... tất cả đều là những câu hỏi mà thế kỷ 15 đã hỏi về máy in rồi, chỉ là chậm hơn và ít người thấy hơn thôi.
Năm 1440 là lần đầu tiên nhân loại có công cụ nhân bản nội dung nhanh hơn khả năng kiểm soát của bất kỳ ai. Bây giờ là lần thứ hai, nhưng thay vì hàng trăm bản in mỗi ngày thì là hàng triệu đoạn văn, hình ảnh và video mỗi giây luôn đó!
Bài học: Công nghệ không tự nhiên "hiền"
Máy in cuối cùng được thuần hóa không phải bằng cách cấm, mà bằng cách xây dựng xung quanh nó những thứ giúp người đọc không bị lừa: báo chí có biên tập, tiêu chuẩn nghề nghiệp, và một xã hội dần học được cách đọc phê phán để tự phân biệt cái gì là thật, cái gì là fake.
Câu hỏi của thế kỷ 15 là ai được phép in. Câu hỏi của bây giờ là ai chịu trách nhiệm về những gì AI tạo ra, và liệu xã hội có xây dựng được khả năng tự bảo vệ trước khi thiệt hại tích lũy quá lớn hay không
Lịch sử không cho câu trả lời sẵn đâu các bạn ơi. Nhưng nó nhắc một điều: công nghệ khuếch đại cả điều tốt lẫn điều xấu theo cùng một tốc độ, và khoảng cách giữa hai thứ đó không nằm ở công nghệ mà nằm ở con người
Nguồn: kenh14.vn