Có một loại tế bào siêu đặc biệt đã giúp tạo ra hàng loạt vaccine cứu người, nhưng nguồn gốc của nó từ một bào thai những năm 1960 lại gây ra tranh cãi về mặt đạo đức đến tận hôm nay.
Năm 1612, Paris náo loạn với tin đồn điên rồ: có người tìm ra cách sống mãi không chết! Nhân vật chính là Nicholas Flamel (nghe quen không? Đúng rồi, tác giả Harry Potter lấy cảm hứng từ đây đấy). Ông được cho là đã viết sách về thuật giả kim, tự nhận mình chế được hòn đá phù thủy - thứ có thể biến kim loại thường thành vàng và tạo ra thuốc trường sinh.
Tin đồn lan như virus, thậm chí Isaac Newton - thiên tài trong các thiên tài - cũng mê mệt tin vào chuyện này và dành cả đời nghiên cứu quyển sách đó.
Plot twist: Tất cả đều fake news! Flamel ngoài đời thực chỉ là người ghi chép Kinh Thánh, mất năm 1418 ở tuổi 88. Quyển sách kia do người khác viết luôn.
Cuộc săn lùng sự bất tử phiên bản hiện đại
Fast forward đến năm 1961, câu chuyện tiếp tục ở Philadelphia. Lúc đó, giới khoa học nghĩ rằng 37,2 nghìn tỷ tế bào trong cơ thể người có thể tự nhân đôi mãi mãi nếu có điều kiện.
Nhưng rồi Leonard Hayflick - một nhà khoa học trẻ người Mỹ - vỗ bàn công bố: Ê không đâu! Tế bào người chỉ có thể phân chia 40-60 lần rồi... chết thôi. Giới hạn này được gọi là "giới hạn Hayflick" và nó thay đổi cả ngành y học.
Điều này nghĩa là gì? Tuổi thọ của chúng ta đã được "code sẵn" trong tế bào rồi! Nếu tính toán kỹ, con người có thể sống tối đa khoảng 120 năm. Người sống lâu nhất thế giới là Jeanne Calment - 122 tuổi 164 ngày, sát nút với con số lý thuyết luôn á.
Vấn đề là: nếu tế bào cứ chết hoài thì làm sao các nhà khoa học nuôi cấy chúng để sản xuất vaccine?
Người phụ nữ vô danh và dòng tế bào huyền thoại
Năm 1962, một phụ nữ ở Thụy Điển phá thai hợp pháp khi mang thai 3 tháng. Bào thai không bị thiêu hủy hay chôn cất, mà được gói trong vải vô trùng xanh gửi đến Viện Karolinska ở Stockholm.
Hayflick nhận được mẫu mô này và nuôi cấy thành công một dòng tế bào có tên "WI-38" (viết tắt của Wistar Institute, bào thai số 38).
Và đây chính là game changer! Stuart Jay Olshansky - chuyên gia sinh học tại Đại học Illinois - khẳng định: "Không có nó, bạn và tôi có thể thậm chí không còn sống."
Tại sao WI-38 lại OP (overpowered) đến vậy?
Hayflick phát hiện nếu rút một số tế bào mỗi lần chúng phân chia và đông lạnh lại, một nguồn duy nhất có thể trở thành nguồn cung... bất tận! Cụ thể là 10.000.000.000.000.000.000.000 (10 nghìn tỷ tỷ) tế bào. Số 0 nhiều muốn hoa mắt luôn!
Thêm nữa, tế bào WI-38 còn có thể phân chia khoảng 50 lần (mỗi lần 24 giờ), nghĩa là chúng phát triển liên tục 50 ngày trước khi phải reset.
Điểm cộng khác: lúc đó luật Mỹ không cho phép đăng ký bản quyền sinh vật sống, nên WI-38 được chia sẻ free khắp thế giới cho các nhà khoa học. Open source phiên bản y học đây rồi!
Ngoài WI-38 còn có dòng tế bào "MRC-5" được lấy từ một bào thai 3 tháng tuổi khác ở Anh năm 1966.
Vaccine từ tế bào này cứu bao nhiêu người?
WI-38 được dùng để làm vaccine chống: bại liệt, sởi, quai bị, rubella, thủy đậu, giời leo, viêm hô hấp adenovirus, bệnh dại và viêm gan A.
Năm 2017, Hayflick nhờ Olshansky tính toán xem dòng tế bào này cứu được bao nhiêu mạng. Kết quả: vaccine từ WI-38 ngăn được 4,5 tỷ ca lây nhiễm và cứu sống 10,3 triệu người!
"Không phải ai cũng chết vì những bệnh đó, nhưng nếu sống sót, bạn có thể phải chịu tàn tật cả đời," Olshansky chia sẻ. Ông kể có bạn bè vẫn phải sống với hậu quả của bại liệt từ hồi nhỏ. Một người đàn ông tên Paul Alexander, 74 tuổi, vẫn phải sống nhờ phổi sắt từ năm 1952 khi mới 6 tuổi.
Nhưng mà... drama đạo đức vẫn còn đó
Vấn đề số 1: Người phụ nữ có bào thai được dùng (gọi là "Bà X" trong sách của Meredith Wadman) không hề đồng ý cho tế bào được sử dụng. Bà thậm chí không biết gì về chuyện này cho đến nhiều năm sau!
Vấn đề số 2: Tế bào người chứa DNA - WI-38 có 50% DNA từ bào thai của mẹ. Với công nghệ giải trình tự gene giá rẻ hiện nay, điều này gây ra lo ngại về quyền riêng tư. DNA có thể tiết lộ thông tin về bệnh tật, tổ tiên, trí tuệ, tuổi thọ... và ảnh hưởng đến cả gia đình chứ không chỉ một người.
Câu chuyện tương tự xảy ra với Henrietta Lacks - phụ nữ Mỹ gốc Phi có tế bào bị lấy từ khối u năm 1951 mà không hề hay biết. Dòng tế bào HeLa của bà được dùng trong 70.000 nghiên cứu, dẫn đến phát hiện virus HPV gây ung thư cổ tử cung. Gia đình bà tự hào nhưng cũng bức xúc vì người khác kiếm lợi trong khi họ chẳng được gì.
Vậy có nên dùng hay không?
Bất chấp tranh cãi, lợi ích quá lớn nên nhiều tổ chức tôn giáo chống phá thai - kể cả Nhà thờ Công giáo - vẫn ủng hộ việc dùng vaccine này khi không có phương án thay thế (dù họ yêu cầu phải tìm nguồn khác).
Olshansky đặt câu hỏi ngược: "Vậy hệ quả đạo đức là gì nếu KHÔNG dùng dòng tế bào này? Nhớ là chúng có vai trò cực kỳ quan trọng trong phát triển vaccine chống virus đấy."
Ví dụ: bệnh sởi Đức (rubella) siêu nguy hiểm với bà bầu - có thể gây sẩy thai hoặc thai chết lưu. Nếu nhiễm sớm, 90% khả năng virus truyền sang bào thai, gây hội chứng rubella bẩm sinh với những vấn đề như tổn thương não, mất thính lực.
Vaccine rubella ban đầu phụ thuộc vào tế bào từ nhiều bào thai khác nhau - thậm chí nhiều em trong số đó bị phá bỏ VÌ MẸ NHIỄM RUBELLA. Nghịch lý đau lòng!
Kết
Bốn thế kỷ sau quyển sách giả kim của Flamel, không ai sống đến 300 tuổi như huyền thoại. Giới hạn Hayflick vẫn là rào cản lớn với loài người.
Nhưng! Nỗ lực vượt qua giới hạn này của giới khoa học đã cứu sống nhiều người hơn bất kỳ công thức trường sinh nào. Đó mới là bất tử thực sự - không phải sống mãi, mà là để lại di sản giúp đỡ hàng triệu người sau này.
Nguồn: tinhte.vn