Trong thế giới côn trùng, có một loài kiến xịn xò đã tiến hóa đỉnh cao đến mức biến chính cái đầu của mình thành một tấm chắn thiên nhiên, dùng để khóa chặt cửa tổ. Nghe kinh dị nhưng mà chúng sẵn sàng đứng canh cho đến lúc... bye bye, thậm chí khi đầu bị cắn đứt luôn á, chỉ để bảo vệ cả đàn phía sau. Respect quá trời!
Để hiểu rõ hơn về hội kiến này, mình cần biết là trong tự nhiên, đa số các loài kiến được chia thành hai nhóm chính: kiến sinh sản và kiến thợ. Kiến sinh sản làm nhiệm vụ đẻ trứng duy trì nòi giống, còn kiến thợ thì làm mọi thứ từ A đến Z luôn - kiếm ăn, chăm con nít cho đến bảo vệ nhà cửa.
Trong team kiến thợ, có một số anh em được chọn làm kiến lính - những chiến binh có kích thước khủng hơn, hình dáng oai phong lẫm liệt, được trang bị "vũ khí" như hàm răng sắc như dao, axit formic hoặc ngòi chích độc. Nhưng mà đỉnh cao nhất trong hội kiến lính chính là kiến gác cổng (hay còn gọi là kiến cổng) - những anh bảo vệ thực thụ!
Nhiệm vụ duy nhất của kiến cổng là canh cửa tổ. Đầu của chúng có hình dạng khác người khác ta luôn - có thể hình bướm, hình tròn có khuyết hoặc hình bầu dục, hoạt động như một cái khiên sống. Khi có nguy hiểm, chúng dùng đầu bịt kín lối vào, chặn đứng mọi kẻ thù hoặc tên xâm lược. Kiểu như nút chai vậy á! ️
Cho đến giờ, các nhà khoa học đã tìm ra ít nhất tám chi kiến có kiến lính dạng cổng này. Hai chi được research nhiều nhất là Cephalotes và Carebara, đều sống ở vùng nhiệt đới. Ngoài ra còn nhiều chi khác ít được biết đến hơn, nhưng đều có đặc điểm tiến hóa tương tự nhau.
Một case đặc biệt là loài kiến ở Đài Loan thuộc nhóm Aegilops. Đầu hình khiên của chúng tiết ra một chất dạng sợi qua hàng ngàn lỗ nhỏ giống như tuyến. Chất này phủ kín vùng đầu hình đĩa, tạo thành khối dày đặc trông na ná nấm. Lúc đầu, các nhà khoa học tưởng là nấm ký sinh luôn. Nhưng sau khi nghiên cứu kỹ thì phát hiện ra đây là một phần cơ thể của chính con kiến chứ không phải nấm gì cả!
Ở một số loài khác thuộc chi Platypoda, cái tấm chắn đầu lại được hình thành theo một cách khác. Chúng dùng các cấu trúc giống sợi lông chuyên biệt để gom mảnh vụn từ môi trường xung quanh, từ từ tạo nên một bức tường chắc chắn. Dù làm theo cách nào đi nữa, mục tiêu cuối cùng vẫn là bịt kín cửa tổ như nút chai, không cho bất kỳ "khách không mời" nào lọt vào!
Tại Đông Nam Á, các loài Carebara butteli và Carebara nayana cũng sở hữu cấu trúc đầu tương tự. Tuy nhiên ở đây, hình dạng đầu chủ yếu để bảo vệ mắt, râu và hàm khỏi bị tấn công. Các nhà khoa học cho rằng đây là kết quả của quá trình tiến hóa hội tụ - tức là những loài khác nhau nhưng phát triển đặc điểm giống nhau để thích nghi với cùng một áp lực sinh tồn.
Những loài kiến cổng thường xây tổ trong thân cây, tận dụng các đường hầm do bọ đục gỗ tạo ra. Lỗ khởi đầu của đường hầm chính là cửa vào duy nhất của tổ kiến. Vì có nhiều loài côn trùng khác cũng sống hoặc xâm nhập vào thân cây, nên mỗi loài kiến phát triển chiến lược phòng thủ phù hợp với kích thước và hình dạng đường hầm mà chúng chiếm giữ.
Năm 2008, nhà côn trùng học Scott Powell thuộc Đại học George Washington phát hiện rằng khi các loài kiến chỉ sống trong một môi trường tổ nhất định, hình dạng đầu của kiến lính dẫn đầu sẽ ngày càng chuyên biệt hóa. Nếu một loài chỉ dùng một kiểu tổ duy nhất, chúng có thể tiến hóa để có chiếc đầu gần như vừa khít tuyệt đối với lối vào. Điều này giải thích vì sao kiến lính, đặc biệt là kiến cổng, thường có hình dáng khác biệt rõ ràng so với các cá thể khác trong đàn.
Một số loài kiến cổng chỉ cần một con là đủ chặn hoàn toàn lối vào rồi. Những loài khác thì teamwork, dùng nhiều chiếc đầu nối liền nhau để bịt kín đường hầm. Đối thủ mà chúng phải đối đầu chủ yếu là các đàn kiến khác và ký sinh trùng. Một số đàn kiến hung hăng có thể tấn công, giết chết kiến chúa của đàn đối phương để chiếm lãnh thổ, trong khi ký sinh trùng như ruồi bọ chét tìm cách đẻ trứng vào cơ thể kiến, nguy hiểm cho cả đàn luôn á.
Sống trong không gian kín như thân cây khiến đàn kiến không có chỗ để chạy khi bị tấn công. Chúng buộc phải đương đầu ngay tại chỗ. Trong hoàn cảnh đó, kiến cổng trở thành tuyến phòng thủ cuối cùng và cũng là niềm hy vọng duy nhất của cả đàn. Áp lực đặt lên những anh em này cực lớn, nhưng chính áp lực đó đã khiến cấu trúc đầu của chúng gần như bất khả chiến bại trước những kẻ thù có sức mạnh tương đương.
Scott Powell cho biết, kiến cổng có sức chịu đựng đáng kinh ngạc. Ông từng quan sát thấy những cá thể có dấu vết bị cắn xé nghiêm trọng ở đầu, cho thấy đã có kẻ cố kéo chúng ra khỏi vị trí canh gác. Tuy nhiên, dù bị thương nặng, chúng vẫn không hề rời khỏi lối vào. Kiên cường quá đi mất!
Trong một thí nghiệm, ông đã cố gắng dùng tăm bông và nhíp để đẩy hoặc kéo kiến cổng ra khỏi vị trí, nhưng gần như không thể nào làm được. Chỉ khi dùng nhíp nhọn đâm trực tiếp vào đầu, cái chết mới khiến chúng ngừng nhiệm vụ phòng thủ. Điều này cho thấy mức độ hy sinh tuyệt đối của loài kiến đặc biệt này - đúng nghĩa "sống làm anh hùng, chết làm anh linh" luôn á!
Chiến lược phòng thủ không hung hăng, không tấn công trực diện của kiến cổng tỏ ra cực kỳ hiệu quả trước các đối thủ có kích thước tương đương. Phần lớn kẻ xâm nhập không cố gắng phá vỡ hàng phòng thủ này. Ngay cả khi một con kiến cổng bị giết, một cá thể khác sẽ nhanh chóng thế chỗ. Vì vậy, những kẻ xâm nhập thành công thường chọn cách đào đường mới hoặc tìm cách đánh lừa hệ thống cảnh báo của kiến.
Nguồn: genk.vn