Sống hơn 120 năm mà gần như không già đi, cá trâu miệng lớn từng được xem là một kỳ tích sinh học. Thế nhưng đằng sau tuổi thọ phi thường ấy là một sự thật đáng lo ngại: cả một quần thể có thể biến mất chỉ vì không còn thế hệ kế tiếp.
Ở hồ Rice, bang Minnesota, mỗi mùa xuân lại diễn ra một scene khá là huyền bí: những chú cá trâu miệng lớn (Ictiobus cyprinellus) lại chill chill quay về bãi đẻ quen thuộc. Plot twist là nhiều em trong đó đã... sinh ra từ đầu thế kỷ 20, tức là trước cả Thế chiến thứ nhất luôn á!
Cá trâu miệng lớn hiện giờ là main character trong làng cá nước ngọt sống thọ nhất thế giới. Nghiên cứu cho thấy có em đạt tới 127 tuổi, phá tan mọi định kiến về giới hạn sinh học của cá nước ngọt.
Điều đỉnh cao nhất là những em này gần như không có dấu hiệu lão hóa. Các nhà khoa học gọi hiện tượng này là "lão hóa không đáng kể" - tức là cơ thể không suy giảm chức năng theo thời gian như đa số sinh vật khác. Thật sự là hack tuổi thọ level cao!
Năm 2019, nhà sinh thái học cá Alec Lackmann đã phân tích các phiến tai trong của cá trâu miệng lớn (giống như đếm vòng sinh trưởng của cây ấy). Kết quả khiến ổng cũng phải shock: con cá đầu tiên đã gần 90 tuổi! Những phát hiện tiếp theo còn sốc hơn, với hàng loạt cá thể vượt mốc 100 năm.
Không dừng lại ở đó, nghiên cứu năm 2021 còn đi sâu hơn vào quá trình lão hóa sinh học. Các nhà khoa học kiểm tra telomere và hệ miễn dịch trên những cá thể từ 2 đến 99 tuổi.
Kết quả amazing là telomere không hề ngắn lại theo tuổi tác, trong khi cá già còn có hệ miễn dịch khỏe hơn và mức độ căng thẳng sinh lý thấp hơn cá trẻ. Chuyện này hiếm có khó tìm trong thế giới sinh học luôn!
Những phát hiện này khiến cá trâu miệng lớn trở thành potential research object trong lĩnh vực lão hóa học. Trong bối cảnh con người cứ mải tìm cách sống lâu và khỏe, một loài cá gần như "miễn nhiễm" với tuổi già rõ ràng có giá trị khoa học đặc biệt.
Nhưng mà đây rồi, nghịch lý nằm ở chỗ ngay khi khoa học bắt đầu hiểu được giá trị của chúng, quần thể cá trâu miệng lớn tại hồ Rice lại đang... sắp bay màu.
Dù cá vẫn sinh sản đều đặn mỗi năm, nhưng các khảo sát cho thấy KHÔNG có cá non nào sống sót để join vào quần thể trong hơn nửa thế kỷ qua. Trong nghiên cứu trên 390 cá thể, chỉ có đúng MỘT con dưới 50 tuổi, trong khi độ tuổi trung vị lên tới 79. Tức là cả quần thể đang già đi cùng nhau, không có gen Z nào cả!
Nguyên nhân là do áp lực săn mồi. Cá chó phương bắc - một loài săn mồi bản địa - đẻ trứng sớm hơn cá trâu miệng lớn. Khi cá trâu con nở ra, chúng gần như zero cơ hội sống sót trước những kẻ săn mồi đã lớn hơn và nhanh nhẹn hơn. Kết quả là toàn bộ thế hệ cá non biến mất chỉ trong vài tháng.
Để đối phó với thực tế khắc nghiệt này, cá trâu miệng lớn đã evolve chiến lược sống thọ. Thay vì phụ thuộc vào sinh sản đều đặn hàng năm, chúng sống đủ lâu để chờ những giai đoạn hiếm hoi khi điều kiện môi trường thay đổi có lợi, cho phép cá non sống sót. Chiến lược này giúp quần thể tồn tại qua những khoảng trống sinh sản kéo dài hàng chục năm.
Tuy nhiên, chiến lược dựa vào thời gian này chỉ work khi tỷ lệ tử vong ở cá trưởng thành vẫn thấp. Và đây chính là điểm yếu chí mạng của loài cá cổ đại này trong thế giới hiện đại.
Cá trâu miệng lớn tuy là loài bản địa Bắc Mỹ nhưng lại thường bị nhầm lẫn với cá chép xâm lấn. Ở nhiều bang, chúng không được bảo vệ, không có hạn ngạch khai thác và bị săn bắt quanh năm. Hoạt động bắn cá bằng cung kiểu giải trí đã khiến nhiều cá thể hàng chục, thậm chí hàng trăm năm tuổi bị giết chỉ trong chốc lát.
Sự mỉa mai nằm ở chỗ một loài có thể nắm giữ chìa khóa sinh học cho quá trình lão hóa khỏe mạnh lại đang bị đối xử như sinh vật gây hại. Trong khi đó, gần như không có chương trình giám sát hay bảo tồn nào được triển khai ở quy mô quốc gia.
Điều đáng lo ngại hơn là khoảng trống kiến thức vẫn còn rất lớn. Các nhà khoa học thừa nhận họ chưa hiểu rõ giới hạn nhiệt độ, khả năng thích nghi hay phản ứng của cá trâu miệng lớn trước biến đổi khí hậu. Thiếu data khiến việc xây dựng chính sách bảo vệ trở nên khó khăn, và chính sự thiếu bảo vệ lại khiến loài cá này tiếp tục bị bỏ quên.
Thời gian - yếu tố từng giúp cá trâu miệng lớn tồn tại qua hàng thế kỷ - giờ đây có thể trở thành kẻ thù. Khi không có thế hệ mới trong hơn 50 năm, chỉ cần một thay đổi nhỏ về môi trường hoặc áp lực khai thác tăng lên, cả quần thể có thể sụp đổ trong thời gian rất ngắn.
Nguồn: genk.vn