Châu Âu đang đặt cược vào kỷ nguyên xe điện với mục tiêu 2035 toàn bộ xe xăng sẽ "out" hẳn, nhưng plot twist là giờ họ đang thiếu trầm trọng thứ nguyên liệu then chốt - lithium, hay còn gọi là "vàng trắng". Vấn đề là thị trường này chỉ do một số ít quốc gia "cầm trịch", trong khi việc khai thác tại châu Âu lại gặp phải hàng tá rắc rối về môi trường.
Ngày 18/10/2022, tại triển lãm ô tô thế giới ở Paris, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã tung ra loạt chính sách khuyến khích mua xe điện. Mục tiêu rõ ràng: dần dần khai tử xe xăng truyền thống, theo đúng kế hoạch cấm bán từ 2035 của Liên Hiệp Châu Âu.
Tuy nhiên, viễn cảnh xanh - sạch - đẹp này đang vấp phải một thực tế cực kỳ "tricky": Để sản xuất pin cho xe điện cần một lượng kim loại khổng lồ, đặc biệt là lithium - thứ nguyên liệu được mệnh danh là "vàng trắng" đấy!
Con số không nói dối nha các bạn: Theo Cơ quan Năng Lượng Quốc Tế, từ 2015 đến 2021, sản lượng "vàng trắng" đã tăng gấp 3 lần lên 100 nghìn tấn. Và đoán xem sao? Con số này có thể còn nhảy vọt thêm 7 lần từ giờ đến năm 2030!
Riêng châu Âu, đến năm 2050 sẽ cần lượng lithium gấp 35 lần hiện tại - theo nghiên cứu của Đại học Louvain (Bỉ) công bố ngày 25/04 năm nay.
Ông Olivier Vidal - nhà địa chất học, giám đốc nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS) nhận xét:
"Chúng ta đang trong tình huống mà tất cả các nước đều triển khai chuyển đổi năng lượng gần như cùng lúc, nên nhu cầu về kim loại thiết yếu tăng vọt. Tình trạng này sẽ căng thẳng hơn trong những năm tới với giá cả tăng phi mã, nguồn cung khan hiếm. Đây thực sự là thách thức về chiến lược và chủ quyền quốc gia."
Bằng chứng cho lo ngại này là ngay từ 2020, Ủy Ban Châu Âu đã xếp lithium vào danh sách nguyên vật liệu cơ bản có nguy cơ khan hiếm. Tháng 9/2022, bà Chủ tịch Ủy Ban Châu Âu Ursula von der Leyen còn khẳng định luôn: "Lithium sắp tới sẽ quan trọng hơn cả dầu mỏ và khí đốt"
Còn đây là phần "nóng" hơn nữa: Hiện tại nguồn cung lithium chỉ tập trung ở một vài quốc gia - Úc chiếm 20% trữ lượng, Argentina-Chile-Bolivia nắm 60%, còn Trung Quốc tuy không khai thác nhiều nhưng lại thống trị khâu tinh chế với 17% sản lượng toàn cầu. Cơ quan Năng lượng Quốc tế cho rằng đây gần như là "độc quyền" khi 5 quốc gia này nắm 90% sản lượng thế giới.
Châu Âu bắt đầu cuộc săn "vàng trắng"
Trước tình thế "gấp gáp" này, châu Âu quyết định tự đào lithium ngay tại nhà. Trữ lượng lithium của châu Âu tập trung ở Bồ Đào Nha, Đức, Áo và Phần Lan. Còn Pháp thì từ 2018, cơ quan nghiên cứu địa chất đã thống kê các khu vực có lithium ở Alsace, vùng núi miền Trung và Bretagne.
Mấy năm gần đây đã xuất hiện nhiều dự án khai thác lithium ở châu Âu. Khả thi nhất là dự án ở Phần Lan - có thể khởi động sản xuất vào 2024 từ một mỏ nhỏ cách thủ đô Helsinki 600km về phía bắc, theo nhà kinh tế địa chất Christian Hocquard.
"Tại Cộng Hòa Séc, công ty Úc European Metals muốn khai thác một mỏ thiếc cũ ở phía bắc Praha. Đức và Áo cũng có nhiều dự án tương tự. Nhìn chung đây là các dự án do doanh nghiệp nhỏ thực hiện. Các ông lớn vẫn thích đầu tư tại Úc hay Mỹ Latinh hơn," nhà địa chất này cho biết.
Người dân địa phương: "Thôi đừng có mà đào!"
Ngày 24/10 (thứ Hai), tập đoàn khai thác mỏ Imerys thông báo sẽ mở tại Pháp một trong những dự án khai thác lithium lớn nhất châu Âu từ nay đến 2027. Ông Alessandro Dazza, tổng giám đốc Imerys cho biết trữ lượng mỏ ước tính khoảng 1 triệu tấn ô-xít lithium. Từ 2028, dự tính mỗi năm sản xuất 34 nghìn tấn hydroxit lithium trong 25 năm. Sản lượng này đủ phục vụ 700 nghìn xe điện dùng pin lithium-ion mỗi năm.
Tập đoàn Imerys mất tới 18 tháng thăm dò, nghiên cứu mới xác định được lợi ích kinh tế của mỏ. Nhưng có một "boss cuối" đang chờ phía trước: dân chúng địa phương phản đối!
Như ở Bồ Đào Nha, một mỏ lộ thiên được cho là lớn nhất Tây Âu, dự kiến khai trương 2026, hiện đang bị đình trệ sau hàng loạt cuộc biểu tình. Theo các chuyên gia môi trường, khai thác mỏ lithium không tránh khỏi tạo ra chất thải, gây ô nhiễm nguồn nước và không khí
"Lithium xanh" - giải pháp thay thế?
Pháp đang nghiên cứu một giải pháp thay thế thú vị: chiết xuất "lithium xanh". Khác với việc đào từ quặng đá hay muối mỏ, "lithium xanh" được chiết xuất từ nguồn địa nhiệt.
Tại Alsace, dự án Lithium Địa nhiệt Châu Âu (EuGeLi) đang dẫn đầu trong lĩnh vực này và mới đây đã chiết xuất thành công lithium bằng kỹ thuật địa nhiệt. Tuy nhiên, hiện tại chi phí vẫn còn quá cao để sản xuất công nghiệp.
Một hướng đi khác là tập trung vào tinh lọc thay vì khai thác. Đầu tháng 6, công ty Viridian công bố sẽ mở nhà máy sản xuất lithium cho pin đầu tiên của Pháp tại Đức từ nay đến 2025. Nhà máy sẽ nhận quặng từ Mỹ Latinh và có tham vọng sản xuất 100 nghìn tấn hydroxit lithium vào năm 2030. Nhưng cũng chưa đủ để đạt được tự chủ nguyên liệu.
Về mặt môi trường, cách làm này có lợi hơn nhiều. Hiện tại quặng mỏ hầu như được chuyển sang Trung Quốc để tinh chế. Trong những năm tới, châu Âu dự tính mở 3 nhà máy khổng lồ sản xuất pin và tinh luyện lithium trên lãnh thổ mình để tiết kiệm hàng nghìn km vận chuyển.
Tái chế - chìa khóa vàng cho tương lai
Thực ra thì, mọi dự án của châu Âu cũng không thể cạnh tranh với mỏ muối ở Mỹ Latinh hay sản lượng của Úc. Nhưng có một lĩnh vực có thể giúp châu Âu thoát khỏi bế tắc: tái chế lithium từ pin cũ!
Hiện tại số lượng kim loại để tái chế còn hạn chế vì pin lithium mới ra đời cách đây 10 năm. Đến 2035, sẽ có số lượng lớn pin xe điện hết hạn sử dụng và sẽ có nguồn tái chế khổng lồ. Theo Đại học Louvain, đến năm 2050, châu Âu có thể đáp ứng 40-75% nhu cầu kim loại nhờ tái chế - góp phần đáng kể vào việc đảm bảo nguồn cung và giảm tác động môi trường.
Để làm được điều đó, từ bây giờ các nhà sản xuất phải thiết kế sản phẩm theo hướng dễ tái chế và giá rẻ.
Nguồn: tinhte.vn