Lì xì ngày Tết – một phong tục siêu đẹp và ý nghĩa của người Việt mình, là thứ không thể thiếu mỗi dịp xuân về. Nhưng mà thật sự, giờ đây phong tục này đang dần "lệch pha" nghiêm trọng: từ một mỹ tục truyền thống lại biến thành cuộc đua so bì về... mệnh giá trong bao
Ngày 22/12/2023, Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc chính thức công nhận ngày Tết Nguyên Đán là ngày nghỉ lễ Liên Hợp Quốc (Nghị quyết này đã đưa Tết Nguyên đán trở thành một trong 10 ngày nghỉ lễ của Liên Hiệp Quốc kể từ năm 2024).
Theo TS Nguyễn Thị Hồng – Chuyên gia Văn hoá, điều này cho thấy cộng đồng quốc tế đã thực sự công nhận văn hóa cổ truyền Á Đông, trong đó có Việt Nam. Những giá trị đích thực của văn hoá Tết đã được thế giới ghi nhận, và bản sắc văn hoá đó được thể hiện qua những thuần phong mỹ tục, trong đó có tục lì xì.
"Sợ" Tết vì chuyện tiền lì xì
Thế giới công nhận văn hoá Tết là đỉnh rồi đấy, nhưng ngay tại quê nhà, không ít người Việt lại đang hành xử sai lệch, biến lì xì thành áp lực tài chính khủng khiếp.
M.H (2001, Nam Định) mới ra trường được 6 tháng, lương thì vừa đủ sống ở Hà Nội. Gặp bạn ấy cuối năm, cậu than thở: "Mình mới đi làm, lương không nhiều lắm, đủ sinh hoạt và dư chút xíu. Tết về quê, ngoài mua quà cho gia đình còn phải lo chuyện lì xì – cái này stress lắm luôn! Họ hàng ai cũng mặc định mình đi làm rồi thì phải lì xì cho các em, các cháu. Như kiểu lì xì trở thành trách nhiệm bắt buộc ấy.
Giờ lì xì ít người ta đánh giá, thậm chí trẻ con còn thất vọng nữa, nên mình phải để dự phòng khoảng 1 triệu rưỡi đến 2 triệu cho chuyện lì xì vì họ hàng nhà mình đông lắm. Mới đi làm 6 tháng nên thưởng Tết cũng không có bao nhiêu, chỉ mang tính động viên tinh thần thôi. Thôi thì cắt giảm chi tiêu mua sắm cho bản thân vậy."
Không chỉ các bạn trẻ chưa có thu nhập ổn định đâu nhé, ngay cả những người khá giả hơn cũng thấy áp lực về chuyện lì xì. Lý do là nhiều người giờ nghĩ rằng "mệnh giá trong bao lì xì phải tương xứng với thu nhập của người tặng." Kiểu này đã làm mất đi hết ý nghĩa tinh thần tốt đẹp của phong tục rồi – người ta chỉ coi lì xì là dịp "cho tiền" chứ không còn nghĩ đến chuyện "trao lộc, chúc may mắn" nữa.
Khi con nhận được phong bao lì xì, nhiều phụ huynh vội kiểm tra mệnh giá để tính toán "mừng lại" cho bằng được. Lúc con trẻ đang vui vẻ với tiền mừng tuổi, bố mẹ lại lo chuyện "lỗ lãi" Nhiều người thấy "ngại" khi con nhận lì xì luôn. Có em nhỏ chỉ lấy tiền rồi vứt bao lì xì, thậm chí chê khi thấy ít tiền... Tệ hơn nữa, có người lợi dụng lì xì để trục lợi, hối lộ, làm những việc không đẹp đẽ gì.
Những hành vi này khiến phong tục Tết trở nên rườm rà, phức tạp, thậm chí nhiều người "sợ Tết" và muốn bỏ Tết luôn. Rõ ràng là cách nghĩ và cách làm sai lệch đã khiến hình ảnh những phong bao đỏ bị biến tướng nghiêm trọng.
Quay về với giá trị thuần túy ban đầu
Để tìm hiểu về giá trị cốt lõi và cách hành xử đúng đắn của văn hoá lì xì, team mình đã trò chuyện với TS Nguyễn Thị Hồng – Chuyên gia Văn hoá.
TS Nguyễn Thị Hồng chia sẻ: "Từ xưa, dân gian ta đã có truyền thống tặng quà cho nhau vào ngày Tết. Món quà tuỳ thuộc vào hoàn cảnh, đối tượng và mối quan hệ. Có câu 'ngày tết già được bát canh, trẻ được manh áo mới' – ý nghĩa lớn nhất là cầu mong cho người già khoẻ mạnh, an lành và trẻ em ăn ngon lớn nhanh, gặp nhiều may mắn.
Lì xì cũng chính là món quà Tết. Ngày xưa khi còn nghèo, người ta chỉ mong Tết được no cơm ấm áo. Món quà Tết thường mang giá trị tinh thần hơn vật chất – có khi chỉ là cái bánh, cân thịt thôi mà đã là quý lắm rồi. Sau khi kinh tế phát triển, đời sống khá lên, văn hoá giao tiếp thay đổi, người ta không tặng quà cồng kềnh nữa. Thay vào đó là những phong bao có tiền bên trong – tiện hơn và người nhận tự do xài theo ý mình.
Tiền được đặt trong phong bao màu đỏ – màu của sự nhiệt huyết, sinh sôi, khát vọng. Người ta tặng tiền mới và tiền lẻ thôi vì người Việt coi số lẻ là số dương, số của sự sinh sôi phát triển. Nên thường để 1 đồng, 3 đồng – không quan trọng mệnh giá bao nhiêu, miễn là tiền mới vì sự tinh khôi, mới mẻ đó là khởi nguồn phát triển. Bao lì xì gắn với tín ngưỡng phồn thực, cầu mong sinh sôi phát triển, hưng thịnh về mặt tinh thần."
Ngày xưa, tục lì xì chỉ diễn ra trong gia tộc hoặc những người có quan hệ tình cảm đặc biệt. Với bậc trưởng thượng, lì xì là cách ban lộc cho con cháu – vì là lộc nên có người còn cất giữ chứ không tiêu. Ngược lại, con cháu cũng biếu tiền cho ông bà, cha mẹ nhưng không gọi là lì xì. Người lớn cho tiền mừng tuổi như lời cảm ơn khi trẻ con chúc Tết. Ngày nay, dân gian mở rộng ý nghĩa – lì xì cho người khó khăn (đúng tinh thần "lá lành đùm lá rách"), lì xì mừng nhà có cháu mới, dâu mới, rể mới, hoặc thậm chí đồng nghiệp bạn bè cũng lì xì nhau...
Nói về những biến tướng tiêu cực gần đây, TS Nguyễn Thị Hồng nhận định: "Một số người lợi dụng phong tục lì xì để trục lợi, hối lộ. Họ mang danh lì xì nhưng thực chất chỉ là bức bình phong che đậy mục đích khác – gọi là thương mại hoá, thế tục hoá phong tục.
Nhiều người nghĩ sai về lì xì, cho rằng giá trị không nằm ở ý nghĩa tinh thần mà ở mệnh giá vật chất bên trong. Khách vừa lì xì cho con, họ đã vội kiểm tra xem bao nhiêu tiền, thậm chí chê bai khi thấy người có điều kiện mà lì xì ít. Chính việc này đã gieo vào đầu con trẻ những toan tính về vật chất.
Rõ ràng lòng tham đã làm bẩn phong tục này và mất đi ý nghĩa thiêng liêng. Giờ nghĩ đến lì xì Tết nhiều người sẽ sợ luôn. Người Việt mình có câu 'Của biếu là của lo, của cho là của nợ' nên những người nhận quà, nếu thấy có gì bất thường trong bao lì xì sẽ lo lắng. Vậy nên người ta ngập ngừng khi đón nhận phong tục lì xì dù ý nghĩa đơn sơ nhất chỉ là lời cầu chúc về sự may mắn thôi."
Đừng "thế tục hoá" phong tục nha!
"Rất nhiều bạn trẻ giờ không hiểu về văn hoá Tết, sợ Tết và thậm chí muốn bỏ Tết. Thực ra phong tục rườm rà là do chính chúng ta đấy – hành xử không đúng chuẩn mực, không đúng giá trị thì tự nhiên nó xấu đi. Chúng ta phải gạn đục khơi trong, trả phong tục về với giá trị nguyên bản, tức là đề cao giá trị tinh thần" – Chuyên gia Văn hoá Nguyễn Thị Hồng nhấn mạnh.
Để thực hành đúng, trước hết phải hiểu bản chất của phong tục: phong bao lì xì chứa đựng khát vọng, mong muốn, tâm nguyện – là lời cầu chúc mang tính thiêng về tinh thần, đừng vật chất hoá, đừng tầm thường và thế tục nó. Thay đổi đầu tiên và quan trọng nhất là nhận thức của chúng ta về phong tục này.
Những biến tướng của văn hoá lì xì rõ ràng đang tác động tiêu cực đến xã hội. Để "trả mỹ tục về đúng bản chất", mỗi người cần hiểu và thực hành đúng giá trị của văn hoá ấy. Thế hệ đi trước cần giáo dục đúng đắn về văn hoá dân tộc cho thế hệ sau. Khi thực hành đúng, mỗi người sẽ góp phần tác động, thay đổi nhận thức của cộng đồng thông qua việc lý giải, truyền đạt về giá trị nhân văn thuần tuý của phong tục.
Trước một số ý kiến tranh luận về nguồn gốc phong tục lì xì, TS Nguyễn Thị Hồng cho biết: "Phong tục bắt nguồn từ đâu không phải vấn đề quá căng thẳng để bàn. Việt Nam đã có cái Tết thuần Việt trước khi tiếp nhận các văn hoá khác. Dù có chịu ảnh hưởng văn hoá Trung Hoa qua ngàn năm Bắc thuộc và 20 năm Minh thuộc, chúng ta đã chủ động tiếp nhận, thanh lọc và việt hoá để phù hợp với chuẩn mực văn hoá người Việt.
Trong văn hoá Tết Việt Nam và Trung Quốc có sự tương đồng vì hai nước có quá trình giao lưu văn hoá lâu dài. Tuy nhiên phong tục Tết hai nước không giống nhau – ở Việt Nam là 'Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ' nhưng không tìm thấy ở Trung Hoa. Bánh chưng có trên bàn thờ Việt Nam còn Trung Quốc là màn thầu, vằn thắn. Lì xì cũng khác nhau: người Trung Quốc trọng số chẵn (số âm) còn người Việt là số lẻ (số dương). Những đồng tiền lẻ hàm chứa quan niệm lối sống trọng tĩnh, trọng tình, hướng nội gắn với đặc trưng văn hoá Việt."
Nguồn: svvn.tienphong.vn