Từ người dùng công nghệ đến người tạo ra công nghệ – đây chính là mission mới mà giới trẻ Việt đang hướng tới! PGS.TS Bùi Hoài Sơn – Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội – cho rằng chúng ta cần vượt khỏi vai trò "xài đồ người ta" để trở thành những người kiến tạo công nghệ cho đất nước
Hơn 80 năm kể từ mùa Thu năm 1945, Việt Nam đã trải qua biết bao chặng đường để giành độc lập, thống nhất, đổi mới và hội nhập. Mỗi giai đoạn đều đặt ra những thử thách khác nhau về năng lực làm chủ.
Nhân dịp Quốc khánh 2/9, trong cuộc trò chuyện cùng Sinh Viên Việt Nam, PGS.TS Bùi Hoài Sơn đã chia sẻ những góc nhìn sâu sắc về tự chủ công nghệ và vai trò của GenZ trong kỷ nguyên mới.
Những bước ngoặt làm thay đổi tâm thế người Việt
Khi được hỏi về những dấu mốc quan trọng nhất từ ngày độc lập đến nay, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh: "Nhìn lại hơn tám thập niên, tôi cho rằng, thay đổi sâu sắc nhất nằm ở vị thế và tâm thế của người Việt Nam."
Dấu mốc đầu tiên phải kể đến là Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9/1945. Từ dân của một nước thuộc địa, người Việt Nam đã trở thành công dân của một quốc gia độc lập, là chủ nhân của vận mệnh dân tộc. Đây là cú chuyển mình epic từ "bị trị" sang "làm chủ"!
Năm 1975, đất nước thống nhất. Hòa bình đã mở ra cơ hội hàn gắn vết thương chiến tranh, nối liền không gian phát triển và thắp lên niềm tin vào tương lai chung
Công cuộc Đổi mới từ 1986 tiếp tục tạo nên một bước ngoặt khủng. Tư duy bao cấp dần được thay bằng việc phát huy sức dân, giải phóng năng lực sản xuất, mở cửa và hội nhập. Người Việt bắt đầu mạnh dạn làm kinh tế, làm giàu chính đáng, học hỏi thế giới và tự tin hơn về khả năng vươn lên của mình.
Những thập kỷ hội nhập quốc tế sau đó tiếp tục thay đổi cách chúng ta nhìn về bản thân. Từ mục tiêu thoát nghèo, Việt Nam bắt đầu đặt ra những target cao hơn: phát triển nhanh, bền vững, sáng tạo và nâng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu
Khát vọng mới trong thời đại công nghệ bùng nổ
Khi được hỏi về những yêu cầu mới trong bối cảnh công nghệ thay đổi với tốc độ chóng mặt, PGS.TS Bùi Hoài Sơn chỉ ra: "Điểm khác biệt của giai đoạn hiện nay là chúng ta không chỉ chạy nhanh hơn trên một con đường đã có, mà nhiều khi, Việt Nam phải tự mở ra con đường mới."
Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, bán dẫn, công nghệ sinh học, tự động hóa và các nền tảng số đang làm thay đổi hoàn toàn cách sản xuất, quản trị, giáo dục, truyền thông và đời sống xã hội. Nếu chậm một nhịp, khoảng cách phát triển có thể bị kéo giãn rất nhanh
Yêu cầu đầu tiên là chuyển từ tư duy ứng dụng sang kiến tạo năng lực công nghệ. Chúng ta phải tiến từ "mua và xài" sang "học hỏi, cải tiến, làm chủ và từng bước tạo ra công nghệ"
Tiếp theo, Việt Nam cần xây dựng môi trường thực sự khuyến khích đổi mới sáng tạo. Người tài phải được trọng dụng, doanh nghiệp dám đầu tư cho nghiên cứu, nhà khoa học có không gian thử nghiệm. Những ý tưởng mới cần được tiếp cận bằng tư duy cởi mở, thay vì mindset "không quản được thì cấm".
Công nghệ cũng phải gắn với con người, đạo đức, văn hóa, an ninh dữ liệu và lợi ích quốc gia. Khát vọng lớn cần đi cùng năng lực lớn. Muốn bước vào nhóm quốc gia phát triển, Việt Nam phải nâng cao năng lực sáng tạo, tổ chức, công nghệ và khả năng thích ứng trước những biến đổi siêu nhanh của thế giới
Tự chủ công nghệ = tự chủ tương lai
Về ý nghĩa của việc làm chủ công nghệ, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh: "Trong thế giới hôm nay, nói đến tự chủ quốc gia mà thiếu tự chủ công nghệ là chưa đủ. Một đất nước có thể nhập khẩu nhiều thiết bị hiện đại và sử dụng các nền tảng tiên tiến. Tuy nhiên, nếu công nghệ cốt lõi, dữ liệu quan trọng, hạ tầng số và năng lực vận hành đều phụ thuộc vào bên ngoài, khả năng tự chủ sẽ có những giới hạn rõ rệt."
Làm chủ công nghệ, trước hết, là làm chủ năng lực lựa chọn. Khi có nền tảng khoa học và công nghệ đủ mạnh, chúng ta có thể tự quyết định giải pháp nào phù hợp, đàm phán tốt hơn trong hợp tác quốc tế và tìm được phương án thay thế khi chuỗi cung ứng bị gián đoạn.
Tuy nhiên, làm chủ không có nghĩa là đóng cửa hay làm mọi thứ từ đầu. Không quốc gia hiện đại nào có thể phát triển nếu đứng ngoài mạng lưới tri thức và công nghệ toàn cầu.
Tự chủ đúng nghĩa là hội nhập sâu nhưng không lệ thuộc; hợp tác rộng mở nhưng vẫn có năng lực cốt lõi; tiếp nhận công nghệ nhưng phải hấp thụ được tri thức và nâng cấp năng lực trong nước. Đích đến là từng bước tạo ra giá trị mới bằng năng lực của chính mình
Ở tầm sâu hơn, làm chủ công nghệ chính là làm chủ tương lai phát triển.
GenZ bắt đầu từ đâu?
Khi được hỏi về cách người trẻ có thể bắt đầu hành trình làm chủ công nghệ, PGS.TS Bùi Hoài Sơn chia sẻ: "Chúng ta thường nói về làm chủ công nghệ bằng những khái niệm rất lớn. Điều đó dễ khiến người trẻ nghĩ đây là việc của Nhà nước, các tập đoàn, hay những nhà khoa học hàng đầu. Thực tế, hành trình ấy bắt đầu từ những lựa chọn cụ thể của mỗi người."
Lựa chọn đầu tiên là học thật.
Người trẻ cần học để hình thành năng lực giải quyết vấn đề, thay vì chỉ chạy theo tấm bằng.
Sinh viên Công nghệ cần hiểu toán học, thuật toán và tư duy hệ thống. Sinh viên Văn hóa, Luật, Kinh tế hay Truyền thông cũng cần có năng lực số, đồng thời hiểu dữ liệu và trí tuệ nhân tạo đang tác động ra sao đến lĩnh vực của mình. Công nghệ không còn là câu chuyện riêng của hội tech nữa rồi!
Lựa chọn thứ hai là chuyển dần từ vị thế người tiêu dùng sang người tạo ra giá trị bằng công nghệ.
Điểm khởi đầu có thể là một app nhỏ, một sản phẩm số giải quyết nhu cầu của cộng đồng, một dự án nghiên cứu hoặc một sáng kiến sử dụng AI trong giáo dục, y tế, nông nghiệp, văn hóa và quản trị.
Người trẻ cũng cần sẵn sàng bước vào những lĩnh vực khó và có ý nghĩa dài hạn.
Đất nước đang cần nguồn nhân lực trong khoa học cơ bản, bán dẫn, AI, an ninh mạng, công nghệ sinh học và vật liệu mới. Chúng ta cũng cần những người hiểu công nghệ để xây dựng chính sách, pháp luật, chuẩn mực đạo đức, thiết kế và nội dung sáng tạo.
Cuối cùng là tinh thần cộng tác.
Những công nghệ lớn hiếm khi được tạo ra bởi một cá nhân đơn độc. Đó thường là kết quả của những nhóm người biết kết nối tri thức, chia sẻ dữ liệu, làm việc liên ngành và cùng theo đuổi một mục tiêu đủ lớn
Phẩm chất quan trọng không kém chuyên môn
Khi được hỏi về những phẩm chất cần thiết bên cạnh chuyên môn, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh: "Càng bước sâu vào thời đại công nghệ, chúng ta càng nhận ra một nghịch lý đáng suy nghĩ: Công nghệ càng mạnh, phẩm chất con người càng quan trọng."
Phẩm chất đầu tiên là tinh thần trách nhiệm.
Người tạo ra thuật toán, sản phẩm số hay nội dung bằng AI phải hiểu rằng, sản phẩm của mình có thể tác động đến quyền riêng tư, việc làm, nhận thức, cảm xúc và quan hệ xã hội của nhiều người. "Làm được" chưa bao giờ đồng nghĩa với "nên làm"
Tiếp đó là sự trung thực và thái độ tôn trọng tri thức.
Nguồn: svvn.tienphong.vn