PandaVN742
New member
Dự đoán động đất là chủ đề siêu nhạy cảm với giới nghiên cứu đấy, nghiêm trọng đến mức từng có 6 nhà khoa học bị kết tội chỉ vì... dự báo sai luôn á!
Mấy ngày qua cả thế giới đang dồn hết sự chú ý vào thảm họa kinh hoàng tại Thổ Nhĩ Kỳ và Syria. Đến giờ lực lượng cứu hộ toàn cầu vẫn đang miệt mài tìm kiếm người trong đống đổ nát và cái lạnh thấu xương.
Nguyên nhân gây ra động đất là do các mảng kiến tạo xô đẩy lẫn nhau, tạo sức ép khủng khiếp lên ranh giới giữa các mảng (gọi là đứt gãy). Nhưng plot twist là động đất không chỉ xảy ra ở chỗ đứt gãy mà còn có thể ngay trong chính mảng kiến tạo nữa. Và kiểu động đất này lại khó phát hiện và đo lường hơn nhiều luôn á!
Ngoài ra, đôi khi con người cũng góp phần làm yếu kết cấu địa chất. Ví dụ như ở Mỹ, việc bơm hàng triệu gallon nước thải xuống lòng đất đã làm đá phiến sét trơn trượt hơn, chúng va vào nhau và gây chấn động dưới bề mặt địa chất.
Hiện giờ chưa có phương pháp nào đoán chính xác được khi nào động đất xảy ra cả. Các nhà khoa học chỉ có thể ước tính sơ bộ về thời gian trung bình giữa các trận động đất, hoặc vùng nào dễ xảy ra động đất thôi.
Thang Richter không còn là method duy nhất nữa rồi nha
Thang đo độ Richter do Charles Richter phát triển năm 1935 để đo động đất ở Nam California giờ đã... lỗi thời rồi đó! Vì loại thang này chỉ đo được biên độ cực đại của sóng địa chấn, chưa đủ để vẽ ra bức tranh toàn cảnh. Ví dụ nếu hình dung động đất như ném hòn đá xuống hồ, thì thang Richter chỉ đo được độ cao của nước văng lên thôi, nhưng ta cần biết thêm kích thước hòn đá, mức độ gợn sóng nữa chứ!
Trong trường hợp động đất xảy ra, các sóng địa chấn không di chuyển qua môi trường đồng nhất như nước đâu mà qua đá và các chất rắn có hình dạng, kích cỡ, mật độ và cách sắp xếp khác nhau. Một số cấu trúc địa chất có thể làm giảm tác động hoặc ngược lại, khuếch đại chấn động lên nhiều lần luôn.
Có phương pháp đo khác được dùng thay thế là thang độ lớn mô men (moment magnitude scale), cái này tập hợp các công cụ tính toán chính xác hơn nên dùng được cho trận động đất 7,8 độ gần đây ở Thổ Nhĩ Kỳ. Nhưng mà vẫn mất tới 1 năm để giải mã, phân tích, đánh giá được quy mô toàn bộ sự kiện đó!
Đo được rồi, vậy dự báo tương lai thì sao?
Dự đoán khả năng xảy ra động đất là vấn đề siêu nhạy cảm với các nhà khoa học, một phần vì từ lâu những kẻ lừa đảo hoặc mê tín liên tục tung ra tuyên bố, lời tiên tri về động đất, một phần nữa là khoa học vẫn chưa đủ toàn diện.
Các nhà khoa học có thể thống kê những nơi dễ xảy ra động đất. Họ ghi chép, đo địa chất và xác định được các điểm nóng địa chấn cũng như phân loại các chấn động. Nhưng khó nhất là xác định thời điểm động đất xảy ra - đây là khoảng trống mà khoa học chưa nắm vững hoàn toàn.
Dự báo động đất yêu cầu các phép đo có độ phân giải cao trong lòng đất trong suốt nhiều thập kỷ, nếu không muốn nói là lâu hơn, cùng với đó là các mô phỏng phức tạp. Có quá nhiều biến số bất ngờ trong suốt thập kỷ, và các nhà khoa học lại có quá ít công cụ để diễn giải. Nhiều quốc gia hiện đang lắp đặt các hệ thống cảnh báo hiện đại để phát hiện chấn động và truyền cảnh báo trước khi mặt đất rung chuyển. Chỉ cần dự báo trước vài phút là đã tăng khả năng sống sót lên rất nhiều rồi!
Các nhà nghiên cứu siêu cẩn trọng khi nhắc đến chữ "dự báo", họ không muốn hứa hẹn quá mức, đặc biệt khi hàng nghìn sinh mạng đang bị đe dọa. Năm 2009, thành phố L'Aquila ở Ý xuất hiện mấy trận động đất nhỏ. 6 nhà khoa học dự báo khả năng xuất hiện cơn địa chấn lớn sau đó là rất thấp. Nhưng thảm họa đã xảy ra ngoài dự kiến, khiến 309 người chết. 6 nhà khoa học kia bị kết án 6 năm tù luôn! Trường hợp này đã làm các nhà khoa học khác thận trọng hơn rất nhiều trong việc dự báo rủi ro.
Một số người dân dùng "mẹo dân gian" để dự báo động đất, ví dụ quan sát biểu hiện kỳ lạ của động vật trước khi động đất xảy ra. Nhưng đây kỳ thực chỉ là dạng thiên kiến xác nhận (confirmation bias) thôi, nghĩa là bạn sẽ cố hợp lý hóa các sự kiện quanh mình để minh chứng cho thông tin mà bạn cho là đúng. Giáo sư Greg Beroza nhận định, ngày nào thú cưng cũng sẽ có hành động kỳ lạ, nhưng vì nó vô tình diễn ra trước thời điểm động đất nên bạn mới đồng nhất và liên kết hai tình huống.
Giảm thiểu rủi ro động đất và cứu sống nhiều người ️
Khoảng 90% các trận động đất trên thế giới xảy ra ở Vành đai Lửa (Ring of Fire), khu vực xung quanh Thái Bình Dương và chạy dọc qua những quốc gia như Philippines, Nhật Bản, Alaska, California, Mexico và Chile. Vành đai này cũng là nơi có 3/4 núi lửa đang hoạt động nữa á!
Mexico là "đối tượng" đặc biệt gây tò mò với giới khoa học. Đất nước này nằm trên 3 mảng kiến tạo nên hoạt động địa chấn diễn ra khá dữ dội. Năm 1985, một trận động đất xảy ra ở thủ đô khiến hơn 10.000 người chết.
Vị trí của quốc gia này rất kỳ lạ vì chỉ cần khu vực lân cận có chấn động, chấn động đó sau cùng lại "dồn" về Mexico. Do đó, một trận động đất nhỏ cũng ẩn chứa mối họa tiềm tàng với người dân Mexico.
Biện pháp tốt nhất giúp giảm thiểu tử vong do động đất là chuẩn hóa các công trình xây dựng. Các quốc gia hay xảy ra động đất hiểu rõ điều này, điển hình là Nhật Bản - nơi chính phủ luôn tích cực cập nhật và tuân thủ nghiêm ngặt các quy chuẩn xây dựng để thiết kế nhiều tòa nhà có khả năng đứng vững trước động đất.
Các quy chuẩn này cũng góp phần đẩy mạnh ngành công nghiệp xây dựng tại Nhật. Vấn đề là thiết kế các tòa nhà kiểu này có thể rất tốn kém với một số quốc gia khác.
Ở các quốc gia như Iran, hơn 1/4 dân số sống ở nông thôn, nhà ở đây được xây bằng vật liệu truyền thống như gạch bùn và đá thay vì bê tông cốt thép, khả năng nhà đổ sập khi động đất xảy ra là rất cao.
Trận động đất ở Haiti - ký ức ám ảnh không thể quên
Nhưng điều đáng sợ nhất lại diễn ra ở đất nước hiếm khi xảy ra thảm họa, ví dụ như Haiti. Năm 2010 như một ký ức kinh hoàng với người dân Haiti khi có đến 150.000 người thiệt mạng vì vụ động đất 7,0 độ richter.
Nguồn: soha.vn