Nhân dịp Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam (21.4), chuyên gia giáo dục Tống Liên Anh - Phó Viện trưởng Viện Học tập suốt đời đã có buổi tâm sự cực kỳ chân thành với Chuyên trang Sinh Viên Việt Nam, báo Tiền Phong. Từ chuyện tư duy "học để lấy bằng", hiện tượng NEET đang "gây sốt" không như mong muốn, đến vai trò của việc đọc sách - bà đã thẳng thắn chỉ ra rằng: học tập suốt đời chính là "bí kíp" để GenZ tồn tại và phát triển trong thế giới đầy bất ngờ này!
Bằng cấp hay năng lực - câu hỏi vạn năng vẫn chưa có lời giải?
Được hỏi về việc nhiều bạn sinh viên vẫn "mắc kẹt" trong mindset học để lấy bằng, chuyên gia Tống Liên Anh thẳng thắn: "Trong xã hội Việt Nam, bằng cấp từ lâu đã được xem như 'tấm vé thông hành' để có việc làm ổn định, thăng tiến và được công nhận."
Vấn đề là chúng ta đã quá quen với công thức: Học → Thi → Có bằng cấp → Đi làm → Dừng học. Type công thức này nghe quen không?
Nhưng thực tế hiện giờ lại đòi hỏi một mô hình hoàn toàn khác - kiểu xoắn ốc lên luôn ấy: Học → Làm → Học tiếp → Thích ứng và phát triển → Tiếp tục học tập suốt đời. Nghe có vẻ mệt, nhưng đó mới là "chìa khóa vàng" để survive trong thời đại này đấy!
Bà Liên Anh nhấn mạnh: "Muốn thay đổi tư duy học để lấy bằng cấp, sang tư duy học để phát triển năng lực và học tập suốt đời, chúng ta cần tiếp cận vấn đề một cách hệ thống, bởi đây không chỉ là vấn đề nhận thức cá nhân của sinh viên, mà là kết quả của một cấu trúc văn hóa – xã hội – giáo dục kéo dài nhiều thế hệ."
1,35 triệu GenZ "ba không" - Con số đáng báo động!
Báo cáo từ Cục Thống kê vừa "thả" một con số cực kỳ nghiêm trọng: có tới 1,35 triệu thanh niên Việt Nam đang rơi vào tình trạng NEET (Not in Education, Employment or Training) - tức là "ba không": không học, không làm, không tham gia đào tạo.
Chuyên gia Tống Liên Anh khẳng định: "Con số 1,35 triệu người trẻ, tương đương 10,4% thanh niên Việt Nam, đang nằm ngoài cả hệ thống giáo dục, lao động và đào tạo, thực sự là một chỉ dấu về sự bất ổn nhìn từ nhiều góc độ khác nhau."
Điều đáng nói là đây không đơn giản là chuyện "lười học, lười làm" như nhiều người nghĩ. Bà Liên Anh phân tích sâu hơn: "Đây là biểu hiện của một cuộc khủng hoảng căn tính của một bộ phận người trẻ. Nó cũng phản ánh những đứt gãy giữa giáo dục và cuộc sống, giữa học và làm."
Nhiều bạn trẻ đã vượt qua hàng trăm kỳ thi, cầm bằng cấp trên tay, nhưng khi bước ra thị trường lao động đầy biến động, họ cảm thấy... lost luôn. Mất phương hướng, bất lực, không biết phải làm gì tiếp theo. Sounds familiar không?
Hiện tượng NEET ở Việt Nam thậm chí còn có thể liên hệ với Hikikomori - trend "tự cô lập" nổi tiếng của hàng triệu người Nhật Bản. Khác ở chỗ thanh niên NEET vẫn sống giữa cộng đồng nhưng đã... disconnect với các vai trò xã hội rồi.
"Khi người trẻ không còn nhìn thấy ý nghĩa thực sự của việc học, khi việc học không giúp họ hiểu bản thân, không giúp họ tìm được lối đi nghề nghiệp, cũng không giúp họ kết nối với xã hội, thì họ có xu hướng rút lui khỏi cả hệ thống giáo dục và thị trường lao động," bà Liên Anh chia sẻ.
Đọc sách có còn "trendy" trong thời AI không?
Nhân dịp Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam (21.4), chuyên gia Tống Liên Anh có một câu nói cực kỳ "đi vào lòng người": "Cách đọc và cách học mỗi thời mỗi khác, nhưng đọc sách chưa bao giờ là 'mốt', nên cũng sẽ không bao giờ là 'lỗi mốt' hay 'lỗi thời'."
Trong khi nhiều bạn trẻ đang "nghiện" scroll TikTok, xem video ngắn, hoặc đọc tin giật tít, thì khả năng tập trung và đọc sâu đang dần... mai một. Nghe buồn nhỉ?
"Việc lướt vài slide, coi clip 3 phút tóm tắt môn học, hoặc hỏi AI có thể giúp các bạn vượt qua deadline và các kỳ thi, nhưng không giúp các bạn xây dựng được nền tảng tư duy bền vững cho hành trình học tập và phát triển dài lâu," bà Liên Anh chỉ ra điểm mấu chốt.
Khoa học đã chứng minh: đọc sâu (deep reading) giúp rèn luyện siêu nhiều skill quan trọng như khả năng tập trung, tư duy phản biện, trí tưởng tượng, năng lực tổng hợp và khả năng đồng cảm. Đây đều là những "vũ khí" cốt lõi để thích ứng và phát triển trong thế giới đầy biến động này!
Đọc sách không chỉ mở rộng kiến thức mà còn giúp bạn có "không gian tinh thần" riêng - thứ mà mạng xã hội hay video ngắn không thể nào thay thế được. Trong những trang sách, bạn có cơ hội dừng lại, lắng nghe chính mình, suy ngẫm về cuộc đời và tìm ra con đường của riêng mình.
Làm sao để "level up" tư duy học tập suốt đời?
Theo chuyên gia Tống Liên Anh, để thay đổi từ gốc rễ, cần can thiệp đồng thời ở ba tầng: thể chế, nhà trường và cá nhân.
Tầng thể chế: Nhà nước cần hoàn thiện chính sách công nhận năng lực không chỉ dựa vào bằng cấp, mà còn dựa vào năng lực thực hành, kỹ năng mềm, khả năng tự học. Xây dựng Khung trình độ quốc gia, hệ thống tín chỉ mở là chìa khóa để chuyển từ "học để lấy bằng" sang "học để phát triển không ngừng".
Tầng nhà trường: Các trường đại học cần thay đổi cách đào tạo, đưa sinh viên vào môi trường học tập linh hoạt, cập nhật liên tục. Kiến thức không chỉ đến từ thầy cô mà từ nhiều nguồn: thư viện số, cộng đồng học tập, AI, dữ liệu mở... Đồng thời cần tăng cường hợp tác với doanh nghiệp ngay từ khâu thiết kế chương trình đào tạo.
Tầng cá nhân: Đây mới là trọng tâm! Bản thân sinh viên cần nhận thức rằng học tập suốt đời không phải là lựa chọn mà là "yếu tố sống còn".
Bà Liên Anh cảnh báo: "Với chu kỳ bán rã kiến thức ngày càng rút ngắn, ngày nay vào thời điểm sinh viên cầm được tấm bằng tốt nghiệp thì hơn một nửa kiến thức họ học được trên ghế giảng đường đã có thể trở nên lỗi thời."
Nghe sợ chưa? Robot và AI đang dần thay thế con người ở mọi công việc - từ chân tay đến văn phòng, thậm chí cả những việc đòi hỏi chuyên môn cao. Thị trường lao động đang trải qua những cuộc tái cấu trúc và đào thải cực kỳ khắc nghiệt.
"Chìa khóa duy nhất giúp người trẻ có thể phát triển trong thế giới ngày nay chính là không ngừng học tập để chiếm lĩnh tri thức, làm chủ công nghệ và thích ứng với sự biến động không ngừng của thời đại," bà Liên Anh kết luận.
Profile "xịn xò" của chuyên gia Tống Liên Anh
Tống Liên Anh là chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực giáo dục người lớn và học tập suốt đời. Bà tốt nghiệp loại xuất sắc Chương trình Thạc sĩ Giáo dục, trường Đại học Monash theo Học bổng toàn phần của Chính phủ Australia và hai lần được UNESCO trao tặng Học bổng nghiên cứu về các chính sách học tập suốt đời - impressive phải không nào!
Trong 10 năm công tác tại Bộ Giáo dục và Đào tạo (2013-2023), bà phụ trách các Đề án, chương trình thúc đẩy học tập suốt đời, xây dựng xã hội học tập tại Việt Nam. Bà cũng là tác giả, dịch giả, diễn giả của hàng trăm bài báo, ấn phẩm, chương trình talkshow, hội nghị, hội thảo về học tập suốt đời trong nước và quốc tế.
Tóm lại, thông điệp từ chuyên gia Tống Liên Anh rõ ràng lắm rồi: Trong thế giới đầy biến động này, học tập suốt đời không phải là option mà là must-have skill để survive và thrive! Vậy nên đừng chỉ dừng lại ở việc lấy bằng nhé các bạn trẻ ơi - hãy biến việc học thành một hành trình dài lâu, thú vị và đầy ý nghĩa!
Nguồn: svvn.tienphong.vn