Năm 1951, tại một bệnh viện ở Baltimore, bang Maryland, một chị da màu 31 tuổi tên Henrietta Lacks đến khám vì đau và chảy máu bất thường. Chị được chẩn đoán ung thư cổ tử cung và nhập viện Johns Hopkins - một trong số ít bệnh viện thời đó chữa cho bệnh nhân da màu.
Trong lúc điều trị, các bác sĩ lấy mẫu tế bào từ khối u của chị để nghiên cứu mà không báo trước hay xin phép gì cả Nghe hơi sốc nhưng thời đó việc này hoàn toàn hợp pháp luôn đó, vì chưa có quy định nào bắt buộc phải xin ý kiến bệnh nhân trước khi lấy mô để research.
Chị Henrietta qua đời vào tháng 10/1951, để lại chồng và 5 đứa con nhỏ. Gia đình chị không hề hay biết rằng một phần cơ thể của chị vẫn còn đang nằm trong phòng lab của bệnh viện.
Thông thường, các mô cơ thể sau khi rời khỏi cơ thể sẽ chết nhanh lắm, nhưng tế bào của chị Lacks lại khác hẳn. Chúng cứ phân chia mạnh mẽ và gần như "bất tử" luôn khi được cho ăn đủ chất và môi trường ổn Đây là tế bào người đầu tiên trên thế giới nuôi cấy thành công và sống lâu dài trong lab. Giới khoa học đặt tên cho dòng tế bào này là HeLa, ghép từ 2 chữ đầu trong tên của chị.
Từ đó, HeLa trở thành một trong những công cụ đỉnh nhất của y học hiện đại, góp phần phát triển vaccine bại liệt, nghiên cứu ung thư, hỗ trợ thụ tinh ống nghiệm, lập bản đồ gene người... Tính sơ sơ thôi, trong 7 thập kỷ qua đã có hàng chục tấn tế bào HeLa được ship đi khắp thế giới, phục vụ gần 100.000 nghiên cứu và gián tiếp cứu hàng triệu mạng người
Nhưng mà trong suốt nhiều năm trời, chủ nhân thực sự của tế bào HeLa gần như bị... quên lãng luôn. Gia đình chị sống khó khăn, không được thông báo gì và cũng chẳng nhận đồng bồi thường nào, trong khi các công ty sinh học đã kiếm bộn tiền từ việc thương mại hóa tế bào HeLa ở quy mô toàn cầu
Từ thập niên 1970, danh tính của Henrietta Lacks mới được nhắc đến trong vài bài báo khoa học. Nhưng câu chuyện chỉ lan truyền trong giới khoa học và báo chí chuyên ngành thôi, chưa đến tai công chúng.
Plot twist xảy ra năm 2010, khi cuốn sách "The Immortal Life of Henrietta Lacks" của Rebecca Skloot ra mắt. Cuốn sách không chỉ kể lại cuộc đời của một người phụ nữ có đóng góp phi thường, mà còn đặt ra những câu hỏi về đạo đức y học, quyền sở hữu mô sinh học trong nghiên cứu khoa học. Sách thành bestseller của The New York Times, được dạy ở nhiều trường đại học và sau này còn được chuyển thể thành phim nữa
Khi công chúng biết nhiều hơn về câu chuyện của Henrietta Lacks, gia đình chị bắt đầu hành trình tìm kiếm công lý. Họ cho rằng nhiều tập đoàn dược phẩm và công nghệ sinh học đã thu về lợi nhuận khổng lồ từ HeLa trong khi gia đình chị thì không được chia sẻ gì cả.
Năm 2013, khi bộ gene của HeLa được công bố công khai, gia đình chị phản đối vì lo ngại quyền riêng tư - dữ liệu di truyền có thể tiết lộ thông tin về những thành viên còn sống trong dòng họ. Sau nhiều tranh cãi, cuối cùng Viện Y tế Mỹ đạt thỏa thuận với gia đình chị Lacks: các nhà khoa học muốn truy cập dữ liệu gene phải xin phép hội đồng, trong đó có 2 đại diện gia đình chị Lacks để quyết định có cho phép hay không.
Năm 2023, thỏa thuận đầu tiên của HeLa diễn ra. Gia đình Henrietta Lacks đạt được thỏa thuận dàn xếp với công ty công nghệ sinh học Thermo Fisher Scientific. Dù các điều khoản không được tiết lộ, nhưng đây là bước ngoặt quan trọng khi lần đầu tiên một tập đoàn lớn chấp nhận dàn xếp đơn kiện liên quan đến HeLa
Sau đó, gia đình chị Henrietta Lacks đệ đơn kiện tập đoàn dược phẩm Thụy Sĩ Novartis, cáo buộc công ty này sử dụng và hưởng lợi từ tế bào HeLa mà không có sự đồng thuận từ gia đình. Qua 2 năm, mãi đến mới đây, gia đình Lacks và Novartis mới đạt được thỏa thuận dàn xếp tại tòa án liên bang Maryland. Cũng giống vụ trước, chi tiết thỏa thuận không được công bố. Hiện vẫn còn nhiều vụ kiện khác liên quan đến tế bào HeLa đang chờ giải quyết.
Mặc dù Henrietta Lacks chưa từng tham gia một công trình khoa học nào, nhưng tế bào của chị đã góp mặt trong nhiều giai đoạn quan trọng của y học hiện đại. Câu chuyện của Henrietta Lacks không chỉ là case đặc biệt trong lịch sử y học, mà còn trở thành biểu tượng cho các tranh cãi về đạo đức trong nghiên cứu.
Nguồn: tinhte.vn