Gau2k94690
New member
Haumea là hành tinh lùn nằm ngoài quỹ đạo Sao Hải Vương, được phát hiện năm 2004 bởi nhóm của Mike Brown từ Caltech tại Đài quan sát Palomar (Mỹ). Và từ đó đến giờ, nó vẫn là nguồn gốc của vô vàn tranh cãi trong giới thiên văn luôn nha!
Tranh luận về Sao Diêm Vương là hành tinh hay không vẫn còn nóng hổi lắm đó. Hỏi các nhà thiên văn học thì họ hay trả lời kiểu: "Nếu Pluto là hành tinh thì nhiều thiên thể khác trong Hệ Mặt Trời cũng phải được tính chứ!" Một trong số đó chính là Haumea - tảng đá ít ai biết ở vành đai Kuiper, nhưng lại là một trong những vật thể lớn KỲ DỊ NHẤT mà Hệ Mặt Trời có. Hiện tại, NASA đang có cả một team nghiên cứu về độ "dị" của bạn Haumea này nè
Hiện có 5 hành tinh lùn được công nhận chính thức trong Hệ Mặt Trời: Ceres, Pluto (Diêm Vương), Haumea, Makemake và Eris. Trừ Ceres nằm trong vành đai tiểu hành tinh, còn lại đều ở ngoài vành đai xa xôi. Jose Luis Ortiz - nhà thiên văn học tại Viện Vật lý thiên văn Andalusia (Tây Ban Nha) cùng team đã phát hiện một vành đai khổng lồ xung quanh Haumea nằm ngoài quỹ đạo Sao Hải Vương. Mất tận 284 năm Trái Đất, Haumea mới chạy được một vòng quanh Mặt Trời đó!
Vì Haumea ở quá xa nên rất khó nghiên cứu, data về nó cũng ít ỏi lắm. Chưa có tàu thăm dò nào của con người đến được đó cả, một phần vì nó quá nhỏ và xa đến mức kính thiên văn trên Trái Đất cũng đo không chuẩn. Vậy nên các nhà nghiên cứu phải dựa vào vũ khí tối thượng của giới vật lý thiên văn - mô hình máy tính thôi!
Nhưng mà muốn chạy mô hình máy tính thì cũng cần data đầu vào chứ, mà về Haumea thì mới chỉ biết được vài thứ. Một là nó quay siêu nhanh - một ngày trên bề mặt Haumea chỉ kéo dài có 4 tiếng thôi, ngắn hơn bất kỳ vật thể nào cùng kích thước trong Hệ Mặt Trời. Hai là hình dáng nó "chẳng giống ai" - trông như quả bóng bầu dục, chứ không tròn vo như các thiên thể khác cùng size
Vành đai của Haumea rộng khoảng 70 km, bán kính 2.287 km. Các mảnh vụn nhỏ trên vành đai hoàn thành một vòng khi Haumea tự quay được ba vòng quanh trục luôn. Haumea có hình ellipsoid kéo dài siêu bất thường với kích thước theo ba trục lần lượt là 2.322 km × 1.704 km × 1.138 km. Nhóm nghiên cứu cũng không thấy dấu hiệu của khí quyển trên Haumea nữa.
Tiến sĩ Noviello - tác giả chính của nghiên cứu cho biết, vật thể này còn có mấy "anh em" nữa - những vật thể nhỏ trông giống băng nước, bay theo quỹ đạo tương tự quanh vật thể chính. Giống như Mặt Trăng ấy, nhưng không được gọi như vậy. Để hiểu được những điều kỳ dị về Haumea, các nhà nghiên cứu phải "quay ngược thời gian" tìm hiểu lịch sử của nó - và đương nhiên là phải đưa ra nhiều giả thuyết rồi ️
Đó là một process gồm hai bước. Đầu tiên, Jessica Noviello - hiện là nhà nghiên cứu postdoc tại Trung tâm Chuyến bay Không gian Goddard của NASA, phát triển một mô hình chỉ cần ba thông số đầu vào: kích thước, khối lượng và tốc độ quay của Haumea. Output của mô hình đầu tiên sẽ cho ra những thông tin như kích thước và mật độ lõi, rồi được đưa vào mô hình khác để tìm ra quy trình hình thành, phản ánh Haumea như nó là ngày nay.
Thay đổi nhỏ các thông số đầu vào sẽ cho ra một loạt kết quả có thể so sánh với thực tế. Và nó cũng hé lộ vài điều thú vị có thể đã xảy ra khi Haumea hình thành nè!
Đầu tiên, rất có thể Haumea bị một vật thể khổng lồ đâm vào hồi còn nhỏ. Cú đâm này khiến vận tốc quay của nó tăng vọt luôn. Đồng thời va chạm làm các mảnh của Haumea văng ra, tạo thành những quả bóng băng nhỏ - chính là "anh em" của nó bây giờ đấy!
Việc tạo ra những quả bóng băng này cần một quá trình thứ hai, mất nhiều thời gian hơn nhưng tác động lớn hơn nhiều. Sự quay nhanh khiến những tảng đá dày đặc hơn trượt xuống lõi hành tinh lùn, và chúng bắt đầu di chuyển vị trí. Vì chúng, giống như mọi loại đá ngoài vũ trụ, đều có tính phóng xạ nên bắt đầu làm tan chảy lớp băng nước đông lạnh ở vỏ ngoài của Haumea.
Một phần nước sau đó chảy vào lõi, tạo ra chất giống như đất sét. Lực ly tâm cực mạnh sau đó tạo ra hình dạng thuôn dài kỳ lạ mà ta thấy ngày nay. Ngoài ra, một số quả cầu băng không giữ được và vỡ ra thành các thiên thể băng nhỏ hơn, vẫn bay cùng quỹ đạo với hành tinh lùn mẹ
Tại thời điểm này, tất cả kết quả đều đến từ mô hình mô phỏng thôi, nhưng chúng có ý nghĩa cả về logic lẫn khoa học. Tuy nhiên, vẫn còn lâu mới thu thập thêm được data cụ thể nào về Haumea hay những anh em vành đai Kuiper của nó. Cho đến lúc đó, các nhà vật lý thiên văn sẽ phải hài lòng với những kết quả từ nghiên cứu như của Tiến sĩ Noviello và team - vừa được xuất bản gần đây trên Tạp chí Khoa học Hành tinh đấy!
Xem thêm:
Nguồn: soha.vn